Jean-Jacques Rousseau

Nội dung thứ nhất: Tự do là điều kiện thiết yếu của con người.

Không vội vàng nói đến chuyện chính trị, Rousseau bắt đầu công trình của mình với quan điểm về tự do giữa con người và xã hội: “Con người sinh ra tự do, nhưng ở đâu họ cũng bị xiềng xích”. Theo Rousseau, mọi người khi sinh ra đều được tự do và bình đẳng. Không ai có thể xâm phạm đến quyền tự do của kẻ khác. 
Luận điểm này có thể sẽ khiến người đọc ngỡ ngàng vì đã đi ngược lại hoàn toàn với luận điểm của triết gia nổi tiếng Aristotle. Aristotle nói rằng, con người không tự nhiên bình đẳng mà một số người sinh ra làm nô lệ và số người kia để thống trị. 
Rousseau không đồng tình với Aristotle bởi quan điểm của ông là không phải tự nhiên mà con người lại mang xiềng xích nô lệ. Việc sinh ra trong chế độ nô lệ khiến nhiều nô lệ nghĩ bản thân đã mất đi tất cả, thậm chí là ý chí trốn thoát. Vì vậy, họ hài lòng với tình trạng nô lệ khi nhận ra dòng tộc và tổ tiên của mình đều cam chịu số phận ấy. Lối suy nghĩ đó mới là nguyên nhân chính tạo nên những “nô lệ trái tự nhiên”. 
Tác giả đúc kết, sức mạnh có thể tạo ra những kẻ nô lệ đầu tiên nhưng chính sự hèn nhát tự trong bản thân đã khiến những kẻ nô lệ suốt đời làm nô lệ. 
Tuy nhiên, một dân tộc nếu bị bắt buộc phục tùng mà lại vâng phục một cách ngoan ngoãn thì không hẳn là vì họ muốn từ bỏ sự tự do của mình. Thoạt đầu, lý lẽ này có thể gây nên mâu thuẫn với quan điểm vừa nêu của ông nhưng trong tình huống này, đôi khi vâng phục là một hành động đúng đắn đối với dân tộc ấy vì họ nhận thức được sức mạnh của kẻ cưỡng bức có thể gây nguy hiểm đến mình nếu không phục tùng. 
Dẫu vậy cuộc đời này có thịnh ắt phải có suy. Kẻ mạnh nhất rồi cũng có lúc trở nên suy thoái. Nếu nắm bắt được thời cơ, vứt bỏ ách áp bức và không còn bị sức mạnh nào kiềm chế, họ sẽ nhanh chóng tháo gỡ xích xiềng và có được tự do. Khi đoạt lại được tự do bằng chính cái quyền đã bị tước đoạt, thì hoặc là dân tộc đó có lý do chính đáng để giành lại sự tự do, hoặc là kẻ mạnh kia không có lý do chính đáng để cướp lại nó. 
Tự do là điều kiện thiết yếu để ta trở thành con người thực thụ. Nếu như thực sự tồn tại xiềng xích ngăn cản con người đạt đến tự do thì đó chỉ có thể là nỗi hèn nhát và những ràng buộc trong tư tưởng. Vì vậy Rousseau kịch liệt phê phán những người không có tư tưởng đấu tranh vì sự tự do của chính mình. Ông nhấn mạnh: “Từ bỏ quyền tự do là từ bỏ làm người, từ bỏ các quyền của nhân loại, và cả những bổn phận của mình. Kẻ từ bỏ tất cả thì sẽ không nhận được sự đền đáp nào. Sự từ bỏ như vậy không thích hợp với bản chất của con người”.

Nội dung thứ 2: Tinh thần của khế ước xã hội và sức mạnh của ý chí tập thể.

Trong trạng thái tự nhiên, con người đều tự do và bình đẳng với nhau. Chỉ duy nhất một sự bất bình đẳng mà thiên nhiên tạo ra cho con người chính là sự chênh lệch về trí tuệ, thể chất, tuổi tác… Để có thể thay thế sự bất bình đẳng đó, một bản khế ước xã hội sẽ được hình thành. 
Theo tác giả, sự ra đời của khế ước, về căn bản, là thay thế sự bất bình đẳng mà thiên nhiên tạo ra cho con người bằng một sự bình đẳng hợp pháp có tính đạo đức. Cho nên, bất cứ kẻ nào không được bình đẳng trong sự thông minh và sức mạnh sẽ trở nên bình đẳng qua khế ước và quyền lợi về pháp luật. 
Các điều khoản của khế ước xã hội đều hướng đến mục đích tối thượng là phục vụ cho toàn thể dân chúng. Qua khế ước xã hội, mỗi người sẽ chuyển nhượng một phần sức mạnh, của cải và sự tự do của họ mà cộng đồng cho là quan trọng và cần kiểm soát. Khi tự dâng hiến hoàn toàn thì tình trạng của mọi người đều ngang nhau và ai nấy đều có quyền lợi tương xứng như nhau. 
Nếu một số cá nhân giữ lại một số quyền nào đó và vì không có cấp nào cao hơn để giải quyết vấn đề giữa họ và cộng đồng thì đến một lúc nào đó, mỗi cá nhân sẽ tự trở thành quan tòa cho chính mình và họ có thể đòi làm quan tòa cho tất cả mọi người. Như thế, sự kết hợp các sức mạnh từ cộng đồng và sự hợp tác của dân chúng ngay lập tức sẽ trở nên vô hiệu. 
Với các điều khoản của khế ước xã hội, Rousseau đã trao quyền làm chủ đất nước cho người dân. Tuy nhiên để điều khiển một nhà nước đạt đến cứu cánh của mình là công ích, Rousseau cho rằng cần phải có sự hiện diện của ý chí tập thể. Khác với ý chí cá nhân luôn thiên lệch về một đối tượng hay một quyền lợi riêng tư nào đó, ý chí tập thể luôn hướng đến sự công bằng và quyền lợi chung cho tất cả mọi người. Ý chí này khởi phát từ mọi người và các quyết định mà ý chí tập thể đưa ra sẽ áp dụng cho toàn thể dân chúng. Ý chí này sẽ không vì một ích lợi nào khác ngoài ích lợi chung của quần chúng, và nó sẽ luôn luôn vững vàng vì có sức mạnh của quần chúng đảm bảo. 
Nhiều người vẫn nghĩ, ý chí tập thể lúc nào cũng phải tuyệt đối trăm người như một thì mới đảm bảo được tính chất chung và đồng nhất. Tuy nhiên theo Rousseau, ý chí tập thể không nhất thiết lúc nào cũng tuyệt đối trăm người như một. Điều quan trọng hơn chính là mỗi tiếng nói đều phải được lắng nghe và thừa nhận, ngay cả đó là một ý kiến đối lập và khác biệt. Nếu gạt bỏ đi một tiếng nói nào của quần chúng nhân dân, rất có thể tính chất chung của ý chí tập thể sẽ bị thương tổn nặng nề. 
Tinh thần của khế ước xã hội, đến cuối cùng, vẫn là phục vụ cho cộng đồng, vẫn là hướng đến quyền lợi của quần chúng nhân dân. Với sự hỗ trợ đắc lực của ý chí tập thể, khế ước xã hội sẽ trở thành một điểm tựa vững chắc cho sự tự do và bình đẳng của tất cả mọi người trong xã hội. 

Lời kết từ Fonos

Trên đây là 3 nội dung chính của Bàn Về Khế Ước Xã Hội. Với tổng cộng 4 quyển và mỗi quyển có từ 10 đến 15 chương, Bàn Về Khế Ước Xã Hội mang đến cho độc giả những nguồn tư liệu sống động và sâu sắc về nhiều phương diện của đời sống chính trị, từ khía cạnh vật chất đến tinh thần. Dẫu ra đời cách đây đã hơn 3 thế kỷ nhưng những tư tưởng chính trị và nhân quyền mà Rousseau triển khai trong tác phẩm Bàn Về Khế Ước Xã Hội vẫn vẹn nguyên giá trị cho đến hôm nay.
Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Bàn Về Khế Ước Xã Hội trên ứng dụng Fonos. Bạn có thể nghe trọn vẹn sách nói này bất cứ lúc nào trên Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để thưởng thức những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé.

Nội dung thứ 3: Luật pháp được sinh ra để duy trì cơ cấu chính trị.

Không phải ngẫu nhiên mà luật pháp được sinh ra. Nguyên nhân chính yếu là vì sự hiện diện của công lý tự nhiên hoàn toàn không hiệu quả với con người. Chính đặc điểm thiếu tính chế tài sẽ khiến luật pháp của tự nhiên không thể đảm bảo quyền lợi cho người tuân thủ luật pháp. Bởi vì, trong khi người hiểu biết lý lẽ tôn trọng luật pháp thì kẻ xấu lại bất tuân luật lệ. Đây chính là lý do con người phải có những quy ước và luật pháp để kết hợp quyền lợi với bổn phận và đem công lý về với đúng đối tượng của nó. 
Rousseau định nghĩa luật pháp là một đạo luật được tạo thành và phản ánh được ý chí tập thể. Các điều luật phải luôn có tính phổ quát, nghĩa là chúng có thể áp dụng cho toàn thể các thành viên trong xã hội. 
Chúng ta đều biết rõ ý chí tập thể sẽ không dành bất kỳ quyền lợi ưu tiên cho một đối tượng riêng rẽ nào. Vì lẽ đó, luật pháp ấn định rằng sẽ có những đặc quyền, nhưng luật pháp không thể ban đặc quyền cho một cá nhân nào với tên tuổi rõ ràng. Luật pháp có thể tạo ra nhiều giai cấp công dân, nhưng luật pháp cũng không thể chỉ định người này hay người kia thuộc vào một giai cấp này hay một giai cấp khác. Luật pháp có thể thiết lập một nền quân chủ với chế độ cha truyền con nối, nhưng luật pháp không thể chọn một vị vua hay chỉ định một hoàng tộc. Nói tóm lại, tất cả mọi chức vụ liên hệ đến một đối tượng riêng rẽ đều không thuộc thẩm quyền của luật pháp.
Mặt khác, chế độ dân chủ chỉ thực sự tồn tại ở một quốc gia khi quốc gia đó được cai trị bằng luật pháp, dù dưới bất kỳ hình thức hành chính nào. Chỉ ở trong môi trường được vận hành bởi luật pháp thì mới có sự cai trị của quyền lợi công. Và cái gọi là “công vụ” mới trở thành hiện thực. 
Dân chủ và tự do chỉ tồn tại ở nơi mà người dân chính là những người làm ra luật pháp. Tuy nhiên Rousseau nhận thấy, quả thật ý chí tập thể là luôn đúng nhưng sự phán đoán để đưa đến các hành động thường không phải lúc nào cũng sáng suốt. Dân chúng luôn muốn cái tốt cho chính mình, nhưng ít khi họ thấy được những cái tốt đó là gì. Vì vậy, để xây dựng nên luật pháp, ý chí tập thể cần nhờ đến sự hướng dẫn của những nhà làm luật. 
Những nhà làm luật này, quan trọng nhất, phải sở hữu một trí tuệ ưu việt, một tâm hồn cao cả và một tinh thần xã hội. Tổng hòa của ba phẩm chất trên sẽ giúp nhà làm luật có một tầm nhìn xa để kiến thiết nên hệ thống luật pháp sáng rõ và bền vững. Hệ thống luật pháp ấy phải thuyết phục được toàn thể dân chúng và khiến họ tin tưởng, tự tuân phục luật lệ và ngoan ngoãn khoác lên mình “cái ách” của hạnh phúc công mà không một chút chống đối, hoài nghi. 
Với khế ước xã hội, chúng ta đã tạo nên sự sống cho cơ cấu chính trị nhưng chính luật pháp mới là nhân tố đem lại sinh hoạt và ý chí cho nó. Tinh thần xã hội và tính chất phổ quát của luật pháp sẽ là những nhân tố căn bản để khiến dân chúng tin tưởng và tự tuân phục. Sự hiện diện của luật pháp, tựu trung lại, sẽ mang đến một sự công bằng tốt nhất và đảm bảo được sự an toàn và tự do cho tất cả mọi người.

Tổng quan

Mục đích mà Jean-Jacques Rousseau đặt bút viết công trình Bàn Về Khế Ước Xã Hội chính là tìm ra những nguyên lý chính đáng để thành lập nên một chính quyền dân sự mà ở đó, chính dân chúng mới là những người sở hữu quyền hành tối thượng. 
Để làm được điều đó, nhà nước cần phải thông qua một bản khế ước do tất cả người dân trong quốc gia đồng thuận. Đây chính là cơ sở để người dân trao quyền lực chính trị cho chính quyền, vốn không phải là những người trị vì mà là nô bộc của người dân. Từ đây, chính quyền sẽ có nhiệm vụ điều hành đất nước theo ý chí tập thể. 
Ngay tại khi ra đời, nền tảng tư tưởng chính trị mà Rousseau thể hiện trong Bàn Về Khế Ước Xã Hội đã khiến giới cầm quyền đương thời phải nổi giận bởi sự táo bạo và quyết liệt của nó. Thế nhưng, lịch sử đã chứng minh đây là một trong những tác phẩm quan trọng nhất của thời kỳ Khai sáng, mở ra chân trời tri thức mới cho nhân loại, và từ đó tạo nên một bước ngoặt của lịch sử thế giới với Cách mạng tư sản Pháp và Tuyên ngôn Nhân quyền Pháp năm 1789.
Sau đây, mời bạn cùng Fonos điểm qua 3 nội dung đặc sắc của cuốn sách Bàn Về Khế Ước Xã Hội.

Với những luận điểm đầy sáng tạo, đột phá, công trình Bàn Về Khế Ước Xã Hội của nhà triết học lừng danh người Pháp Jean-Jacques Rousseau có thể được xem là một bản họa đồ chi tiết nhằm xây dựng nên một thể chế dân chủ - cộng hòa mà ngày nay được hiểu là một chính quyền “của dân, do dân và vì dân”.
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) là một triết gia người Pháp nổi tiếng thuộc trào lưu Khai sáng. Tư tưởng và tác phẩm của ông không chỉ có ảnh hưởng rất lớn đến Cách mạng tư sản Pháp năm 1789 mà còn tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của thuyết xã hội dân chủ và chủ nghĩa dân tộc. Bên cạnh các công trình triết học giá trị, Jean-Jacques Rousseau còn là một nhà văn tiêu biểu của văn học Khai sáng Pháp với một loạt tác phẩm đình đám như Émile Hay Là Về Giáo Dục, Julie Hay Nàng Héloïse Mới, Những Lời Bộc Bạch...

Bàn Về Khế Ước Xã Hội

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu