Fujita Koichiro

Tổng quan

Tây Nguyên trong mắt người trẻ hiện nay có thể là Đà Lạt mờ ảo khói sương với những góc chụp hình “sống ảo” nổi bật, những rừng thông bạt ngàn với đường nhựa thẳng tắp, những con thác đang được khai thác thương mại, dễ vào dễ ra… Nhưng sâu bên trong cái vỏ đó, còn có một Tây Nguyên khác, hoang dã và khác biệt, rực rỡ và thẳm sâu, khác lạ mà vô cùng tình nghĩa. Một Tây Nguyên Thực Sự, Tây Nguyên của người Tây Nguyên. Đó cũng là nơi “đạo Tây Nguyên” thành hình và bám rễ - nơi ta cứ tưởng là kém văn minh, nghèo đói, ít học, nhưng hóa ra lại vô cùng minh triết, vô cùng thâm sâu. 
 
Hãy cùng Fonos khám phá những khác biệt của Tây Nguyên, thông qua 3 nội dung chính của cuốn sách Các Bạn Tôi Ở Trên Ấy mà Fonos chọn lọc gửi đến bạn.


Nội dung thứ 3: Tây Nguyên trước những nguy cơ mai một.

Giờ Tây Nguyên còn không?
Không ai dám chắc.

Rừng đã mất. Không gian thiêng liêng và là nguồn sống của người Tây Nguyên dần không còn nữa. Tục Ninh Nông hầu như mất hẳn. Người Tây Nguyên cũ rất buồn, vì “bây giờ mình bẩn hơn, ngày càng bẩn…”. Nhiều ngôi làng đã mất đi tính làng khi phải di cư, sống trong những ngôi nhà xây bằng bê tông, theo cấu trúc cộng đồng của người dưới xuôi. Họ cũng bị cuốn vào công cuộc kiếm ăn đậm đặc vật chất, thay vì được sống tự do với “nghệ sĩ tính” như trước. Những tiếng đàn đâu đó cũng bị pha tạp, hoặc mang nặng tính trình diễn. Những bức tượng gỗ nhà mồ giờ đây cũng bớt đi sự “phiêu” trong mỗi đường nét. Những ché rượu cần say mùi men rừng hư ảo bị thay bằng rượu đế nhạt thếch và nồng nặc cồn của người Kinh. Rồi có cả những cô gái như H’Nga, H’Lan, bước vào hòa nhập với người dưới xuôi, và một ngày kia về làng trong nước mắt. 

Ở một góc độ nào đó, tác giả cho rằng, khi người dưới xuôi lên Tây Nguyên nhưng lại không “hòa tan” vào văn hóa và không gian nơi đây, có lẽ chính là một sự chiếm đoạt. Người bản địa phải thu mình lại, rúc vào núi sâu, hoặc cố gắng xoay trở và hòa nhập với một thế giới khác hoàn toàn. Những bản nhạc Tây Nguyên xuất hiện trên tivi hay trong một buổi trình diễn thu tiền nào đó cũng chỉ là “mượn” chất liệu văn hóa Tây Nguyên, và rồi không trả lại. Thế giới bên ngoài mãi mãi không hiểu nội hàm con người Tây Nguyên. Điều đó đặt ra một câu hỏi về bản chất của việc được gọi là “đi khai phóng văn minh” của người hiện đại: điều họ mang đến cho những dân tộc thiểu số có thật sự “tốt” hay không?


Lời kết từ Fonos

Bạn thân mến, vừa rồi là 3 nội dung nổi bật của cuốn sách Các Bạn Tôi Ở Trên Ấy, do Fonos chọn lọc gửi đến bạn.

Cuốn bút ký với 26 bài viết ngắn có thể chỉ là một lát cắt nhỏ về vùng đất cao nguyên kỳ bí và hấp dẫn, chưa thể đủ để bạn đọc hiểu hết được về Tây Nguyên. Nhưng có lẽ, khởi đầu này sẽ dẫn lối để mỗi chúng ta ý thức hơn trong việc tìm hiểu và có thái độ đúng mực với những hình thái sống đa dạng khác, trong cùng không gian và thời gian sống này.

Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Các Bạn Tôi Ở Trên Ấy trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!


Nội dung thứ nhất: Tư duy triết học đi trước thời đại của các dân tộc Tây Nguyên.

Người dưới xuôi thường cho rằng “người dân tộc” nghèo khổ, kém văn minh. Nhưng nếu hiểu được bản sắc và triết lý sống của người Tây Nguyên, có lẽ bạn sẽ nghĩ, chính chúng ta mới là người “nghèo khổ”. 

Lối sống của người Tây Nguyên đúng là không chú trọng vào vật chất. Họ chẳng có mấy tài sản, càng không quan tâm đến tích trữ. Bởi quan niệm của họ là làm đủ ăn thôi, thời gian còn lại để tận hưởng cuộc sống. Ngày làm vừa đủ để tồn tại; tới đêm, họ ngao du, ngắm nhìn, ca hát, gặp gỡ, uống rượu bên bếp lửa, trong nhà sàn, trong rừng sâu, với ché rượu cần và những buổi tụ họp cả làng đông đủ. Họ cùng nghe akhan - sử thi dân tộc - một trình diễn nghệ thuật đặc sắc khó tìm thấy ở nơi nào khác trên đất nước này. Họ tiêu cho xứng số thời gian được thần linh ban tặng. Họ làm đầy bên trong, đầy đến mức không còn cần tới vật chất bù đắp nữa.

Quan niệm của họ về sáng tạo cũng rất khác biệt. Bởi người Tây Nguyên không coi nghệ thuật là một nghề để tiến thân hay đạt đỉnh danh vọng. Nghệ thuật của họ là con đường để biểu đạt bản thân, là trải nghiệm mang tính cá nhân hoặc của một cộng đồng chung tần số. Nghệ thuật không để buôn bán, không để khoe mẽ, càng không để phát triển đại trà. Họ, trong một khoảnh khắc ngập tràn cảm hứng, có thể đục đẽo một chiếc tượng gỗ đẹp tuyệt vời, để rồi bỏ xó. Giá trị mà họ coi trọng nằm ở khoảnh khắc người nghệ sĩ hòa mình vào sáng tạo, chứ không nằm ở kết quả. 

Họ cũng tôn thờ mẹ thiên nhiên, và rừng, với quan niệm rất rõ ràng về không gian làng - nơi con người mượn thiên nhiên để sinh sống, sau đó đem trả lại, gần như nguyên vẹn. Làng của người Tây Nguyên chính là đất nước, với biểu tượng là một chiếc nhà rông mà “toàn thân như một nét nhạc, như một tiếng chim vút lên giữa rừng”. Làng là không gian kết nối từng linh hồn, kết nối không gian và thời gian, kết nối các thế hệ từ cách đây ngàn năm cho tới vừa mới chào đời. 

Một trong những điều ấn tượng nhất với độc giả có lẽ là tháng Ninh Nông, bên cạnh những lễ bỏ mả, lễ thổi tai… thể hiện quan điểm nhân sinh sống động về cái chết và sự sống. Ở tháng Ninh Nông, người Tây Nguyên kéo nhau cả làng vào rừng, bỏ tất cả quần áo, đồ dùng, tiền bạc, để có một vài ngày sống như người tiền sử: ở truồng, sống trong hang đá, ăn rau quả rừng. Đó là một cuộc tắm lại cội nguồn, trút bỏ tiến hóa, quay lại với rừng, thanh lọc toàn vẹn tâm hồn và thể xác, để rồi sau đó quay lại với cõi bụi trần. Ai đó có thể cho rằng tập tục này khó hiểu hay có cái nhìn tiêu cực hơn, nhưng với những người hiểu Tây Nguyên như tác giả Nguyên Ngọc, nó là một thực hành văn hóa thể hiện tư duy triết học rất cao của người Tây Nguyên. 


Nội dung thứ 2: Người Tây Nguyên chơi nhạc để sống một cách trọn vẹn.

Âm nhạc được nhắc đến rất nhiều trong những trang bút kí của Nguyên Ngọc về Tây Nguyên. Không phải những âm thanh đàn t’rưng, những màn biểu diễn cồng chiêng trên sân khấu, càng không phải giọng ca gào thét, quằn quại thường được cho là đại diện cho cái chất dữ dội của vùng cao nguyên này.  m nhạc tự do, phóng khoáng, đặt trong không gian đậm đặc Tây Nguyên - với núi rừng, với làng, với nhà rông, rượu cần và niềm vui thơ ngây - mới thật sự là âm nhạc của vùng đất này.

Cách đây nhiều năm, có một người Pháp là Georges Condominas mang trong mình hai dòng máu Việt - Pháp đã trở về quê hương và chọn Tây Nguyên làm nơi dừng chân. Anh ăn ở, chung sống cùng người M’Nông Gar tại làng Sar Luk, nằm dưới chân dãy Chư Yang Sin, như một hộ gia đình bình thường, tìm hiểu phong tục tập quán cũng như lối sống, tư duy của họ. Trong thời gian ở đây, anh đã có một phát hiện chấn động giới khảo cổ toàn thế giới, đó là hai bộ đàn đá nguyên thủy với độ hoàn thiện rất cao, niên đại khoảng chừng ba ngàn năm tuổi. Hai bộ đàn được gửi sang Pháp để thẩm định, và kết quả khiến người ta ngỡ ngàng: những chủ nhân của bộ đàn đá và thế hệ người Tây Nguyên bây giờ có mối quan hệ mật thiết, dù nhạc cụ Tây Nguyên hiện nay là đồ đồng. Chúng có chung một hằng số thẩm âm độc đáo, giữ nguyên từ bộ đàn đá sang bộ cồng chiêng hay đàn t’rưng, đinh tút… bây giờ. 

Có lẽ vì tính nhạc di truyền mạnh mẽ đến thế trong dòng máu người Tây Nguyên, nên âm nhạc của họ cũng thật khác biệt. Bạn có thể biết đến hòa tấu âm nhạc Tây Nguyên qua màn ảnh nhỏ, với những cô gái mặc trang phục truyền thống, chơi những bản đàn dùng ống tre, ống nứa, dùng cồng chiêng hay bộ gõ đặc trưng, nhưng tác giả Nguyên Ngọc khẳng định, đó chỉ là “Tây Nguyên dỏm” mà thôi. 

Trên thực tế, với âm nhạc, họ chơi là để tận hưởng, để giao tiếp với thần linh, để sống một cách trọn vẹn. Thế nên nếu đi sâu vào cuộc sống của người Tây Nguyên và được họ chấp thuận, bạn có thể sẽ được nghe những giai điệu kì lạ, trong một hoàn cảnh ngẫu hứng nhưng đáng nhớ. Đó có thể là bản đàn đinh tút của những người đàn ông Giẻ Triêng khoác khăn choàng như đàn bà, lặng lẽ mỗi người một ống tre, mỗi người một nốt nhạc, hòa tấu trong đêm khuya đại ngàn tĩnh lặng. Tiếng nhạc “Mơ hồ, dìu dặt, thắm thiết, thủ thỉ, rồi bỗng dưng thống thiết, dường như có cả thổn thức, cả đau đớn, đến nghẹn ngào nữa…”. Hay như một bản đàn k’lông put “chỉ chợt sáng tạo ra, hết sức tùy hứng, rồi để cho tan biến đi luôn, không bao giờ còn thấy lại, nghe lại, lần sau lại là một sáng tạo khác”. 


Các Bạn Tôi Ở Trên Ấy kể về một Tây Nguyên hùng vĩ, hoang dã, khác biệt, đậm chất triết học và nhân văn, dễ dàng mê hoặc những ai ưa thám hiểm. Tây Nguyên hiện ra cực kỳ sống động thông qua những điều tai nghe mắt thấy trong suốt mấy chục năm nhà văn Nguyên Ngọc sống tại nơi đây.
 
Nhà văn Nguyên Ngọc nổi tiếng với các tác phẩm như Rừng Xà Nu, Đất Nước Đứng Lên, Có Một Con Đường Mòn Trên Biển Đông… Ông cũng là dịch giả của nhiều cuốn sách, trong đó có nhiều đầu sách về Tây Nguyên - vùng đất gắn bó máu thịt của ông một thời tuổi trẻ chiến tranh loạn lạc, và theo lời ông, cũng đã đem đến cho ông một cuộc đời đáng sống. 


Các Bạn Tôi Ở Trên Ấy

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu