Paul Ricoeur 

Tổng quan

Trải qua thời thơ ấu nhiều đau buồn, mất mát, chủ đề cái ác trở thành mối quan tâm đặc biệt của Paul Ricoeur, khiến ông dành cả đời để suy tư và vật lộn tìm lời giải đáp. 

Nguồn gốc Tin Lành cùng sự duy trì đối thoại mật thiết với những nhà thần học Tin Lành hàng đầu thế kỷ 20 đã giải thích cho việc ông bàn về cái ác như một thách thức cho cả triết học và thần học. 

Tập sách Cái Ác – Một Thách Thức Đối Với Triết Học Và Thần Học vốn là bài thuyết trình của tác giả về cái ác, tuy mỏng manh nhưng đã cô đọng đến đậm đặc cả lịch sử tư tưởng lâu dài và phức tạp của một chủ đề trọng đại như thế. 

Sau đây, mời bạn cùng Fonos điểm qua 3 nội dung chính từ tác phẩm này.


Nội dung thứ nhất: Cái ác là gì?

Tự cổ chí kim, cái ác luôn ám ảnh và dằn vặt con người qua những câu hỏi “Cái ác là gì?”, “Vì sao có cái ác?”, “Vì sao mỗi người chúng ta đều có thể làm việc ác?”, và đặc biệt là tiếng oán than của nạn nhân “Vì sao lại là tôi?”. 

Đầu tiên, chúng ta phải thừa nhận rằng, không dễ dàng có đáp án cho những nan đề này. 

Cái ác có thể tồn tại ở phạm vi cá nhân như đau khổ, bệnh tật, bất công, mất mát, và cả ở phạm vi toàn nhân loại như chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh. Cái ác phức tạp ở chỗ nó không chỉ ở thể chủ động như chúng ta vẫn nghĩ. Làm ác có nghĩa là trực tiếp hay gián tiếp gây đau khổ cho người khác. Chính vì vậy, tác giả đã phân chia cái ác ra làm hai: một là “cái ác đã phạm” – hay “cái ác luân lý”, và hai là “cái ác phải gánh chịu” – hay “sự đau khổ”. Cả hai cái ác này như hai mặt của đồng xu, quyện chặt vào nhau không thể tách rời. Nhiều ngôn ngữ phương Tây như Anh, Pháp, Đức cũng phản ánh điều này bằng cách gọi cái ác và sự đau khổ bằng cùng một khái niệm. 

Cả triết học và thần học đều cố gắng giải thích vấn đề thách thức ấy. Điều này làm dấy lên một nỗi nghi ngờ: liệu chúng ta có thể làm gì để chống lại cái ác, hay những nỗ lực cuối cùng rồi cũng dẫn đến sự bất lực và đối diện với giới hạn của chính mình?


Nội dung thứ 3: Hãy suy tư khác đi về cái ác.

Qua các giai đoạn diễn ngôn có vẻ nhiều tiến triển, tư duy quá mức tinh vi và hùng biện không chỉ khiến tư tưởng về cái ác giậm chân tại chỗ mà còn làm rõ hơn sự bất lực và bất khả thi trong việc tiếp cận cái ác bằng con đường suy tưởng đơn thuần. Tuy vậy, phải thừa nhận rằng những nỗ lực của tư duy ấy không hề bị triệt tiêu mà đã ở lại bên trong nan đề, và cần sự kết hợp suy tư với hành động và thay đổi cảm thụ về tâm linh để tìm ra một lời hồi đáp, thay vì một giải pháp. 

Đầu tiên, đó là nhận thức về trách nhiệm đấu tranh chống lại cái ác và hiện thực hóa nó. Làm ác là gây đau khổ cho người khác bằng bạo lực. Vì vậy, giảm thiểu bạo lực cũng sẽ giúp giảm thiểu đau khổ trên thế giới. Chúng ta không thể mong đợi con người nhanh chóng bớt đi khổ đau, bởi bạo lực đã thâm nhập sâu đến mức không thể tưởng tượng được. Nhưng cũng đừng vì vậy mà ngừng hành động. Nếu bạn có thể ra tay ngăn chặn cái ác dù nhỏ nhất trong đời sống thường ngày thì hãy làm ngay điều đó, trước khi bàn luận về Thượng đế hay suy tư về nguồn gốc của cái ác. 

Mặt khác, hành động sẽ không còn đủ nữa khi xét đến những đau khổ có nguồn gốc ngoài yếu tố bạo lực của con người. Đó là những thảm họa tự nhiên như động đất, dịch bệnh, bệnh hiểm nghèo và cái chết. Trước những lời thống trách “Vì sao lại là tôi?”, tác giả đã đưa ra 3 bước để chúng ta đối diện với nỗi đau khổ nhẹ nhàng hơn. 

- Đầu tiên, hãy đơn giản chấp nhận là mình không biết lý do vì sao điều đó lại xảy ra, gỡ bỏ cảm giác tội lỗi, sự cáo buộc dù là tự thân hay với người khác. 
- Tiếp theo đó, hãy cho phép bản thân thở than và bùng vỡ một sự cáo buộc với chính Thượng đế - người ở phía bên kia giao ước với chúng ta một cách bình đẳng. Hãy mạnh dạn hỏi Ngài rằng đến khi nào thì mọi chuyện sẽ kết thúc và nóng lòng chờ đợi một niềm hy vọng. 
- Bước cuối cùng chính là khám phá ra những lý do để tin yêu Thượng đế bất chấp cái ác. Khi yêu thương vô điều kiện, chúng ta sẽ bước ra khỏi vòng tuần hoàn của sự đáp trả vốn gắn liền với cái ác và khổ đau. 

Lời kết từ Fonos

Để khép lại cuốn sách này, Fonos xin trích lời tựa của nhà thần học người Thụy Sĩ Pierre Gisel: “Đối với Paul Ricoeur và truyền thống mà ông hấp thu, suy niệm về cái ác là diễn đạt một lỗi lầm tự nhiên của tất cả những ai bị cầm tù trong sự tồn tại, và phải dựa triệt để vào sự đứt gãy này để tồn tại, để là người. […] Với tác giả, những khó khăn nội tại và những đứt gãy bên trong lịch sử và thế giới, thứ đan dệt nên toàn bộ những sự hiện hữu của ta với nhau, không phải là thứ để vượt qua hay làm tiêu tan hết, mà là để chấp nhận và chịu trách nhiệm.” 

Đúng là thế, bởi cái ác không phải là bản tính tự nhiên mà đến từ sự tự do ý chí, nên con người có thể chịu trách nhiệm về nó, vận nó vào chính mình, thú nhận nó và chiến đấu chống lại nó. Chắc chắn, cuộc đấu tranh đạo đức và chính trị chống lại cái ác, kết hợp cùng sự hiền minh khi từ bỏ phiền trách về bất công trong số phận của mỗi người vẫn là con đường dài và nhiều gian nan. 

Khi đứng ở đoạn đầu tiên của con đường này, Paul Ricoeur đã dự đoán trước rằng, khi đau khổ do bạo lực được dẹp bỏ thì sự đau khổ đích thực “không thể quy giản được của con người” mới bộc lộ chân tướng. Và đó lại là một vấn đề khác để suy tư. 

Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt Cái Ác - Một Thách Thức Đối Với Triết Học Và Thần Học trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!
 


Nội dung thứ 2: Những giai đoạn diễn ngôn trong tư biện về cái ác.

Tác giả giới thiệu 5 giai đoạn diễn ngôn mà qua đó, con người không ngừng cố gắng tháo gỡ mối tơ vò giữa cái ác đã phạm và sự đau khổ. 

Ở giai đoạn đầu tiên, Thần thoại tích hợp những kinh nghiệm rời rạc về cái ác thông qua sự hình thành của vũ trụ và con người. Nó kể về nguồn gốc của cái ác một cách thần bí, mơ hồ mà không biện luận và giải thích được các phương diện nói chung của cái ác, nhất là nơi con người. 

Trước câu trả lời còn bỏ ngỏ của Thần thoại, giai đoạn thứ hai là Minh triết đưa ra một lời đáp trả: mọi nỗi đau khổ đều là sự trừng phạt thích đáng đối với một tội lỗi cá nhân hay tập thể, bởi có một trật tự công chính đã phân định người thiện kẻ ác và tìm cách lượng định hình phạt dựa theo mức độ tội lỗi của chúng ta. Tuy nhiên, tư duy này đã vấp phải nhiều tranh cãi trong chính cộng đồng những nhà minh triết, vì thực chất đau khổ được phân bổ một cách bất công, quá đáng và vượt quá sức chịu đựng của con người.  

Ở giai đoạn thứ ba là Thuyết ngộ đạo, Thánh Augustine đã đặt ra được câu hỏi về cái ác như một vấn đề tổng thể, phủ định tính bản thể của cái ác, chuyển từ một câu hỏi hữu thể Cái ác đến từ đâu? sang câu hỏi của hành động ý chí, tự do quyết định: Việc ta làm điều ác đến từ đâu? Tuy vậy, câu trả lời mà các nhà tư tưởng giai đoạn này đưa ra vẫn đi vào ngõ cụt, bởi họ cho rằng đau khổ là kết quả của tội tổ tông và cái ác là quyền năng của ma quỷ. Chính vì thế, một lần nữa nỗi niềm những nạn nhân của cái ác đã bị bỏ quên. 

Biện thần luận là giai đoạn thứ tư. Trong khuôn khổ của thần học – hữu thể học và những khái niệm lấy từ diễn ngôn tôn giáo, triết gia Leibniz đã xem xét mọi hình thức của cái ác, bao gồm cái ác luân lý, sự đau khổ và cả cái chết. Nguyên lý về cái tốt nhất cho rằng mọi sự vật được tạo ra đều có khiếm khuyết, bởi Thượng đế không thể sáng tạo nên một Thượng đế khác - tức một thực thể toàn vẹn thứ hai, thế giới của chúng ta đã là thế giới tốt nhất trong mọi thế giới khả hữu. Tuy vậy, cố gắng dùng cái thiện để bù đắp cho cái ác chỉ dẫn đến thất bại, khi những cái xấu ác hay đau đớn quá mức mà chúng gây ra không thể nào bù đắp nổi. Bất chấp những giới hạn, không thể chối từ rằng ở cấp độ này, việc suy tư về cái ác đã đạt đến đỉnh cao thứ nhất của nó.  

Ở giai đoạn Triết học, Kant đã giáng một đòn nặng nề vào Biện thần luận, biến cái ác trở thành thứ không được phép tồn tại và phải chống lại bằng hành động. Sự đau khổ không còn gắn liền với trừng phạt, nó cũng không còn liên quan đến tội lỗi nguyên thủy của con người. Ông phân định rõ cái ác là một xu hướng, đối lập với tố chất hướng thiện. Tuy nhiên, Kant đã dũng cảm thú nhận rằng mình không thể lý giải được nguồn căn của cái ác. Ông nhận ra cơ sở quỷ mị của sự tự do nơi con người, nhưng vẫn tỉnh táo để giữ vững khoảng cách giữa tư duy và nhận thức về đối tượng. Sau Kant, tư duy tư biện vẫn không chịu đầu hàng trước vấn đề cái ác. Phép biện chứng của Hegel đã đưa tư biện về cái ác đạt đến đỉnh cao thứ hai, nhưng vẫn bỏ ngỏ số phận của những nạn nhân phải từ bỏ hạnh phúc của mình cho thành công chung của hệ thống.

Cuối cùng, trong giai đoạn của phép biện chứng “tan vỡ”, Karl Barth thừa nhận rằng, chỉ có một nền thần học dám thừa nhận cái ác là một thực tại không thể hòa giải được với cái thiện của Thượng đế mới có thể bước vào nẻo đường nguy hiểm của suy tư về cái ác. Tuy vậy, Barth đã không thể đi đến tận cùng với ý định này. Một lần nữa, ông sa chân vào Biện thần luận, mắc kẹt vào ranh giới của diễn ngôn Kitô học. Điều đó đặt ra một câu hỏi và yêu cầu cho các nhà tư tưởng nói riêng và chúng ta nói chung, về việc thừa nhận sự bất khả giải của nan đề để tiếp tục suy tư và suy tư khác đi. 


Cái Ác – Một Thách Thức Đối Với Triết Học Và Thần Học là văn bản thuyết trình được Paul Ricoeur trình bày tại khoa Thần học của Đại học Lausanne (Thụy Sĩ) vào năm 1985. 

Cái Ác – Một Thách Thức Đối Với Triết Học Và Thần Học

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu