Isabel Wilkerson

Tổng quan

Những năm gần đây, nước Mỹ phải đối mặt với nhiều căng thẳng kéo dài: từ sự gia tăng của những hỗn loạn tồn tại đã lâu như khoảng cách thu nhập quá lớn, bạo lực từ người thi hành công vụ diễn ra liên tiếp, cho đến những vấn đề mới lộ diện như sự bất công trong tiếp cận hệ thống y tế giữa đại dịch toàn cầu… Có thể nói, đất nước cờ hoa đang phải trải qua giai đoạn bất ổn khiến không ít người dân bất mãn.
Một trong những nguyên nhân chủ chốt của những vấn đề trên thường được cho là nạn phân biệt chủng tộc. Tuy nhiên, tác giả Isabel Wilkerson của cuốn sách Caste: The Origins of Our Discontents cho rằng, sự phân tầng trong xã hội Mỹ nên được hiểu như một chế độ đẳng cấp, thay vì phân biệt chủng tộc. 
Có thể bạn sẽ rất ngạc nhiên, nhưng khái niệm “chủng tộc” mới chỉ xuất hiện từ cuối thế kỷ 18, và không hề có cơ sở khoa học. Các nghiên cứu phân tích bộ gen con người đã làm rõ: mọi con người trên thế giới này đều đến từ một vài bộ lạc nhỏ ở châu Phi. Ấy vậy mà con người vẫn bị ngăn cách bởi màu da, hay trong trường hợp Đức quốc xã, là những đặc điểm rất tương đối như màu mắt, mái tóc, và huyết thống. 
Thực chất, sự phân tầng xã hội khắc nghiệt này được tạo nên bởi “chế độ đẳng cấp”, một hệ thống đã tồn tại hàng thiên niên kỷ nay, được cấu thành bởi tầng tầng lớp lớp những câu chuyện tôn giáo, ý tưởng về dòng máu trong sạch, hay phân cấp nghề nghiệp. 
Bằng cách so sánh nước Mỹ với Ấn Độ và Đức quốc xã, Caste chứng minh rằng chế độ đẳng cấp đã tồn tại từ ngày lập quốc, và chính là nguồn gốc của hỗn loạn ở xã hội Mỹ ngày nay.
Qua cuốn Caste, bạn đọc sẽ khám phá ra các yếu tố góp phần duy trì chế độ đẳng cấp cũng như những gì xã hội Mỹ cần để rũ bỏ nó. Tờ The New York Times đánh giá cuốn sách này đã “lập tức trở thành tác phẩm kinh điển của Hoa Kỳ và chắc chắn là cuốn sách phi hư cấu quan trọng nhất về Thế kỷ Mỹ cho đến nay”.
* Chú thích: “Thế kỷ Mỹ” là tên gọi giai đoạn giữa thế kỷ 20 khi Hoa Kỳ thống trị thế giới về chính trị, kinh tế và văn hóa, tương tự như giai đoạn 1815–1914 được gọi là Thế kỷ Đế quốc của Anh.
Mời bạn cùng Fonos điểm qua 3 nội dung chính trong cuốn sách Caste: The Origins of Our Discontents - Đẳng Cấp: Nguồn Gốc Của Sự Bất Mãn.

Nội dung thứ 2: Hậu quả tai hại của chế độ đẳng cấp đối với nước Mỹ.

Chế độ đẳng cấp thực chất hạ thấp con người ở bất kỳ đẳng cấp nào. Tác giả đưa ra khái niệm "tính ái kỷ của đẳng cấp", trong đó nền văn hóa xoay quanh và lý tưởng hóa đẳng cấp thống trị. Từ đó, người thuộc đẳng cấp thống trị có thể định nghĩa giá trị bản thân bằng cộng đồng mà họ thuộc về, và ghét tất cả những người ngoài cộng đồng đó. Nỗi căm ghét này cùng với sự sợ hãi bị lật đổ sẽ hủy hoại tất cả mọi người dưới chế độ đẳng cấp, dù họ có đang hưởng lợi từ nó hay không. Lịch sử còn chứng minh cho chúng ta thấy rằng “chủ nghĩa ái kỷ theo nhóm” có thể nhanh chóng biến thành chủ nghĩa phát xít.
Các xã hội bị kìm nén bởi chế độ đẳng cấp phải trả một cái giá rất đắt: sự ngờ vực giữa các đẳng cấp tạo nên một hệ thống tư pháp hình sự tàn bạo, hệ thống phúc lợi xã hội ở mức tối thiểu và lệch lạc. Kết quả là phúc lợi bị giảm thiểu với mọi thành viên trong xã hội so với các nước khác, trừ những người giàu có nhất. Thành tích tương đối kém của Hoa Kỳ trong việc ngăn chặn đại dịch COVID-19 và tỷ lệ những người Mỹ ở đẳng cấp thấp hơn bị ảnh hưởng là minh họa cho những ảnh hưởng kể trên.

Nội dung thứ 3: Nước Mỹ cần làm gì để loại bỏ chế độ đẳng cấp tai hại này?

Có một sự thật thú vị là khi những lãnh đạo Đức quốc xã cần soạn thảo điều luật mới, họ tìm đến luật pháp Mỹ. Từ sự phân chia chủng tộc cho đến hình phạt, hay những quy chuẩn về cách ăn mặc của từng nhóm người, phát xít Đức đều mượn của Mỹ ngày đó.
Ngày hôm nay, nước Mỹ lại có thể học hỏi một số điều từ một nước Đức hiện đại và dân chủ. Chẳng hạn, nước Đức có vô số đài tưởng niệm dành cho các nạn nhân của phát xít. Trên khắp đất nước, hàng ngàn bảng tên được gắn trên vỉa hè bên ngoài các ngôi nhà của nạn nhân. Hằng ngày, người dân được nhắc nhở về những người đã mất, thời gian và địa điểm họ ra đi. Nhân tính của họ được tái lập. Họ không còn là những ý niệm trừu tượng nữa.
Trong khi đó ở Mỹ, những nhà thầu được giao việc dỡ bỏ đài tưởng niệm của một vị tướng nổi tiếng trong Nội chiến Mỹ, Robert E. Lee, nhận những bức thư dọa giết. Tướng Lee thuộc phe miền Nam, nơi một trong những lý do chiến đấu là duy trì chế độ nô lệ. Trên khắp nước Mỹ, có khoảng 230 đài tưởng niệm của ông ở cả miền Bắc và miền Nam.
Với một hệ thống đã tồn tại hàng trăm năm, không có một giải pháp đơn giản nào để tháo dỡ nó nhanh chóng cả. Nâng cao nhận thức của mọi người về chế độ đẳng cấp, giúp đỡ những người ở đẳng cấp dưới vượt lên,... là những việc người dân Mỹ phải thực hiện từng ngày để chế độ đẳng cấp này suy yếu. 
Là một người Mỹ gốc Phi, tác giả cho rằng những người trong cộng đồng mình cần giúp mọi người nhìn mình như một cá thể riêng biệt và cũng có những trải nghiệm không khác gì họ, thay vì việc nhìn một người và chỉ thấy đặc điểm của cả một cộng đồng.

Lời kết từ Fonos

Một ngày nọ, tác giả phải gọi thợ đến sửa ống nước trong tầng hầm của mình. Người thợ lập tức cho rằng cô là người giúp việc, thay vì chủ nhà, và sau đó có vẻ không muốn làm việc. Thế nhưng khi cô kể rằng mẹ mình vừa mất, và hỏi anh về cha mẹ anh, không khí giữa hai người thay đổi. Anh kể về người bố xấu xa của mình, và tỏ ra quan tâm về mẹ của tác giả. Bằng cách mở lòng với người khác, ranh giới giữa các đẳng cấp tan biến, và họ có thể nhìn nhau như những con người.
Bạn vừa nghe xong 3 nội dung đặc sắc của cuốn sách Caste: The Origins of Our Discontents, được Fonos chọn lọc để chia sẻ đến bạn. 
Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé.

Nội dung thứ nhất: 8 trụ cột của một chế độ đẳng cấp và biểu hiện của chúng ở Mỹ.

Chế độ đẳng cấp được tạo thành từ 8 yếu tố mà tác giả gọi là các trụ cột. Đầu tiên là Ý chí của thần thánh và Luật Tạo hóa - niềm tin cho rằng sự phân tầng trong xã hội được quyết định bởi tạo hóa, vượt khỏi tầm kiểm soát của con người. Đạo Hindu có đấng toàn năng Manu, quyết định đẳng cấp Bà-la-môn (Brahman) đứng đầu, và dưới đáy là những người Không thể chạm vào (hay người Dalit). Họ được coi là những người xứng đáng với cuộc đời họ nhận được và phải cam chịu số phận. Tương tự như vậy, tại Mỹ, câu chuyện về “lời nguyền của Ham” cũng được sử dụng để hợp lý hóa sự thấp kém của người da đen. 
Trụ cột thứ hai của chế độ đẳng cấp là Sự kế thừa. Điều này có nghĩa là mỗi cá nhân sinh ra đều kế thừa đẳng cấp của cha mẹ họ. Để dung nạp quy luật này vào nước Mỹ, những kẻ thuộc dân mang đến một cải tiến kỳ lạ với hệ thống phụ hệ của mình. Họ lấy vị trí xã hội của người mẹ để quyết định đẳng cấp của người con. Như thế, những đứa trẻ có cha là chủ nô sẽ không có khả năng vươn đến đẳng cấp cao hơn. 
Trụ cột thứ ba là Nội giao và Sự kiểm soát hôn phối. Nội giao nghĩa là hôn nhân giữa những người cùng đẳng cấp, phong tục được thi hành bởi cách cực kỳ khắt khe ở Ấn Độ. Còn trong phần lớn lịch sử Mỹ, chỉ cần có dấu hiệu cho thấy một người đàn ông da đen đã chạm vào người một phụ nữ da trắng cũng đủ để anh ta bị tra tấn dã man và thậm chí bị treo cổ.
Trụ cột thứ tư của chế độ đẳng cấp là Sự trong sạch và Ô uế. Người theo chủ nghĩa da trắng tối thượng tin rằng mình “trong sạch” và cần được bảo vệ khỏi vấy bẩn bởi đẳng cấp dưới. Trong thời đại Jim Crow ở miền Nam nước Mỹ, các cơ sở vệ sinh, ăn uống, giáo dục... đều được chia thành khu dành cho người da trắng và khu cho người da đen. Dưới chế độ Đức quốc xã, người Do Thái còn bị cấm đặt chân lên bãi biển, chưa nói đến việc tắm chung một dòng nước có thể chạm vào người Đức thuần chủng Aryan.
Trụ cột thứ năm là Hệ thống phân cấp nghề nghiệp. Tại thượng viện Hoa Kỳ năm 1858, James Henry Hammond ở Nam Carolina nói rằng “chủng tộc” da đen có sự “mạnh mẽ, ngoan ngoãn và trung thành” cần thiết để thực hiện “phần việc cực nhọc của cuộc sống”. Từ đó, Luật Jim Crow giới hạn người Mỹ gốc Phi ở những công việc lao động chân tay trên các trang trại và hộ gia đình.
Trụ cột thứ sáu là Khử nhân tính và Kỳ thị. Thực tế hầu hết mọi người đều biết một sự thật rằng chúng ta đều là con người, không ai tốt hơn hay xấu hơn ai. Vì thế Khử nhân tính là một công cuộc khổng lồ và mang tầm quan trọng thiết yếu trong việc duy trì chế độ đẳng cấp. Những người ở đẳng cấp đáy bị tước đi phẩm giá và mọi bản sắc cá nhân. Đây là những gì Đức quốc xã đã làm với cộng đồng Do Thái và những gì Hoa Kỳ đã làm với những người Mỹ gốc Phi. Ở cả hai quốc gia, tầng lớp thấp nhất phải chịu các thí nghiệm y tế và bị tra tấn để làm thú vui cho tầng lớp thống trị. Với nhiều phương tiện khác nhau, sự nhạy cảm trước bạo lực chủng tộc bị bào mòn từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Trụ cột thứ bảy là Thi hành bằng nỗi sợ và Kiểm soát bằng tàn bạo. Điều này thể hiện chế độ đẳng cấp không tự nhiên tồn tại, mà được duy trì phần lớn nhờ sự tham gia của người ở đẳng cấp trên. Đánh đập, treo cổ và đốt sống là những công cụ cưỡng chế và kiểm soát được cả Đức quốc xã và chủ nô Mỹ sử dụng. Trong cả trại tập trung của Đức quốc xã và các đồn điền ở miền Nam, những trận đòn roi này diễn ra trước sự chứng kiến ​​của tất cả những người thuộc đẳng cấp thấp. Đó vừa là hình phạt vừa là lời cảnh cáo đối với các thành viên trong cộng đồng.
Cuối cùng là trụ cột Tính ưu việt và thua kém bẩm sinh. Đây là niềm tin rằng một đẳng cấp vốn dĩ ưu việt hoặc thua kém hơn đẳng cấp khác. Người Dalit hoặc người Do Thái ở Thế Chiến thứ II từng bị buộc phải mặc loại trang phục đánh dấu họ là đẳng cấp thấp kém, cùng bộ quy tắc ứng xử bất thành văn điều chỉnh mọi tương tác giữa đẳng cấp cao và đẳng cấp thấp hơn.

Cuốn sách Caste: The Origins of Our Discontents (xuất bản năm 2020) lập luận rằng vấn đề phân biệt chủng tộc ở Hoa Kỳ thực chất chính là chế độ đẳng cấp như ở Ấn Độ và Đức quốc xã. Cuốn sách giải thích quá trình mà các tư tưởng của đẳng cấp thống trị trở nên thâm căn cố đế, trong cả nhận thức và tiềm thức, qua bao nhiêu thế hệ.
Isabel Wilkerson là một tác giả, nhà báo người Mỹ. Năm 1994, cô trở thành người phụ nữ Mỹ gốc Phi đầu tiên đạt giải thưởng danh giá Pulitzer cho ngành báo chí nhờ bài báo về trận lũ lụt ở miền Trung Tây năm 1993 và câu chuyện một cậu bé 10 tuổi nuôi nấng bốn đứa em của mình. Cô từng giảng dạy báo chí tại Đại học Emory, Đại học Princeton và Đại học Boston. Cho đến nay, hai cuốn sách mà cô đã xuất bản, bao gồm The Warmth of Other Suns (tạm dịch: Hơi Ấm Từ Những Mặt Trời Khác) và Caste: The Origins of Our Discontents, đều gây tiếng vang và đạt được nhiều giải thưởng tại Mỹ.

Caste: The Origins of Our Discontents

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu