Nick Arnold

Tổng quan

Hầu hết mọi người trong chúng ta đều nghĩ rằng, đa số côn trùng trông chẳng đáng yêu tí nào. Trái lại, chúng thật “gớm ghiếc”, khiến ai trông thấy cũng phải rùng mình, thậm chí sợ hãi. 

Đúng là một số loài côn trùng có nọc độc, cắn rất đau, gây đủ thứ bệnh, song đấy không phải là tất cả về chúng. Còn vô số bí mật và lợi ích của chúng mà phần lớn mọi người chắc chắn vẫn chưa hiểu hết.

Côn Trùng Gớm Ghiếc là tác phẩm đầy vui nhộn và thú vị, hứa hẹn vừa khiến bạn nổi gai ốc vì sợ vừa khiến bạn phấn khích vì những thông tin thú vị. 

Chúng ta sẽ cùng bước vào thế giới của những “con quái vật” có chân và không chân, hiểu thêm về vòng đời, tập tính, đặc điểm và ảnh hưởng của chúng, thông qua 3 nội dung chính trong cuốn sách Côn Trùng Gớm Ghiếc, được Fonos chọn lọc chia sẻ đến bạn.

Nội dung thứ nhất: Liệu bạn có thể phân biệt được côn trùng và phi côn trùng?  

Để biết một con bọ có phải côn trùng hay không, hãy nhìn vào thân hình của nó. Nếu cơ thể nó được chia làm 3 phần gồm đầu, ngực, bụng, và có chân nhưng không nhiều hơn sáu cái, thì đấy là một con côn trùng. Hiện chúng ta đã xác định được khoảng một triệu loại côn trùng. Một số loài côn trùng thường gặp gồm dế, cào cào, châu chấu, bọ cánh cứng, mối, kiến, ong, bọ ngựa, gián, ruồi, chấy rận, chuồn chuồn, phù du, bươm bướm... 

Nhiều người vẫn lầm lẫn các loài phi côn trùng là côn trùng. Cách phân biệt rất đơn giản: cứ nhìn vào chân của con vật. Nếu nó có từ sáu chân trở lên, hoặc chẳng có chân nào, thì nó không phải côn trùng. Sên, ốc sên, rết, cuốn chiếu, nhện, giun, đỉa, ve, và mọt đều là phi côn trùng. Dẫu không phải côn trùng “chính tông”, nhưng những con này vẫn trông đáng sợ không kém gì các loài côn trùng “thứ thiệt”. 

Côn trùng và phi côn trùng sống ở khắp nơi, cả trong lòng đất lẫn dưới đáy đại dương. Chẳng hạn, năm 1977, các nhà khoa học phát hiện giun biển khổng lồ - tức là loài giun lớn nhất từng biết - tại miệng núi lửa sâu dưới biển khơi nơi quần đảo Galapagos. 

Chiến lược sinh tồn và kiếm ăn của cả côn trùng lẫn phi côn trùng rất đa dạng. Ví dụ, đều là ốc sên, nhưng ốc sên khổng lồ châu Phi ăn chuối và xác thối rữa, trong khi ốc khoan hàu – một loại ốc sên biển – thì chuyên đục thủng vỏ hàu để ăn thịt bên trong. Cùng thuộc họ bọ cánh cứng, nhưng bọ hung thì chuyên ăn phân, trong khi bọ bánh quy thì rất thích ăn… bánh quy của loài người.

Hầu hết lũ bọ đều có “siêu năng lực”. Gián có thể chạy một đoạn đường dài gấp 50 lần chiều dài cơ thể chỉ trong 1 giây. Bọ chét có thể nhảy cao gấp 130 lần chiều cao của nó, còn nhện thì có thể nhảy một quãng xa gấp 20 lần chiều dài của bản thân. Bọ hung có thể nâng vật nặng gấp 850 lần trọng lượng cơ thể. Bướm cánh trong, bọ lá Nhật Bản, bọ que… thì có khả năng ngụy trang siêu đẳng. Chưa hết, rất nhiều loài có nọc độc ghê gớm, ví dụ như 30 nhát cắn của kiến bulldog có thể giết chết 1 người chỉ trong vòng 15 phút. 

Nội dung thứ 3: Tác hại lẫn lợi ích bất ngờ của loài sinh vật tí hon “gớm ghiếc”: từ nguyên nhân của đại dịch đến nguyên liệu của món ăn.  

Lũ sinh vật tí hon này không chỉ trông phát khiếp, mà nhiều thành viên trong số chúng còn gây ra phiền toái cho loài người. Châu chấu, rệp cây, sâu bệnh phá hủy mùa màng; mọt, mối gặm nhấm đồ đạc; kiến, ruồi đánh cắp thức ăn… 

Nhưng nguy hiểm nhất là một số loài có khả năng hút máu và truyền bệnh, tạo thành các nạn dịch chết người. 10.000 năm qua, số người chết vì bệnh do nguyên nhân này nhiều hơn bất kỳ nguyên nhân nào khác. Chẳng hạn, loài rận chuyên ẩn nấp trong quần áo có thể truyền bệnh sốt phát ban. Ruồi tsetse sống ở châu Phi có thể chích thủng cả da tê giác, và mang vi trùng gây bệnh ngủ. Đây là một căn bệnh chết người, vì bệnh nhân sẽ mệt mỏi, sốt, lịm dần rồi tử vong. Muỗi thì có thể gây ra sốt rét và sốt xuất huyết. Đặc biệt, loài bọ chét sống trên chuột gây ra nạn dịch hạch, còn gọi là “Cái Chết Đen”. Dịch bệnh này từng hoành hành nhiều lần, lan rộng khắp các nước từ Đông sang Tây, khiến hàng chục triệu người thiệt mạng.

Tuy một số loài bọ có tác hại ghê gớm, nhưng một số loài khác lại rất có ích. Ví dụ, thói quen đào xới của giun đất giúp đưa các chất khoáng lên trên, trộn không khí và nước vào đất, đưa lá và các thứ mục nát xuống gần rễ cây. Nhờ vậy, đất có nhiều giun sinh sống sẽ tơi xốp, màu mỡ, cây cối xanh tốt. Do đó, giun đất đóng vai trò quan trọng trong nông nghiệp. Thậm chí, ở châu  u và Mỹ còn có các trại chuyên sản xuất giun để bán cho nông dân.

Ong thì giúp thụ phấn cho hoa, đồng thời cung cấp nhiều sản phẩm quý báu cho con người, chẳng hạn như mật và sáp. Mối, ốc sên, ấu trùng ngài cây, nhộng tằm, bọ gỗ sừng dài, châu chấu, nhện tarantula chân xanh… đều là những món ăn tuyệt ngon trong nhiều nền văn hóa. Con người còn tận dụng lũ bọ vào vô số việc khác. Chẳng hạn như dệt vải từ tằm, làm trang sức từ cánh bướm và bọ ngọc, dùng đom đóm làm đèn… Đặc biệt, chúng ta còn lợi dụng các côn trùng có ích để diệt côn trùng có hại, ví dụ như dùng bọ rùa để kiểm soát số lượng bọ vảy nệm bông chuyên phá hoại trái cây.  

Lời kết từ Fonos

Bạn thân mến, bạn vừa nghe xong tóm tắt sách Côn Trùng Gớm Ghiếc - tác phẩm mở ra một thế giới lạ lẫm và đầy sắc màu cho những độc giả yêu mến lĩnh vực khoa học môi trường nói riêng và những người luôn tò mò về thế giới xung quanh nói chung. 

Quyển sách không chỉ trình bày về những loài côn trùng “chính thống”, mà còn cung cấp các thông tin bổ ích về những loài mà trước giờ bị lầm tưởng là côn trùng. Tuy phần lớn chúng có vẻ ngoài rất xấu xí, một số còn có những tập tính “man rợ”, song không phải lúc nào chúng cũng có hại. Ngược lại, chúng cũng mang đến rất nhiều lợi ích cho con người. 

Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Côn Trùng Gớm Ghiếc trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!

Nội dung thứ 2: Vòng đời và tập tính - cận cảnh những cô nàng hung hăng và tàn bạo.

Một số loài côn trùng và phi côn trùng chỉ thay đổi chút ít khi lớn lên, song số khác thì lại biến đổi hoàn toàn. 

Đối với loại thứ nhất, tức là chỉ thay đổi chút ít khi lớn lên, con non nở ra từ trứng, phát triển thành hình thái trông khá giống bố mẹ mình. Sau đó, chúng ăn uống, lớn lên và trở thành côn trùng trưởng thành. Đây là dạng “hóa thân không hoàn toàn”, thường gặp ở bọ ngựa, cào cào, châu chấu,… 

Đối với loại thứ hai, tức là biến đổi hoàn toàn khi lớn lên, con non nở ra từ trứng có hình dạng khác hẳn bố mẹ. Chúng thường là thứ lúc nhúc ghê tởm mà chúng ta hay gọi là sâu, giòi, hoặc ấu trùng. Lũ ấu trùng sẽ ăn thật nhiều để lớn thật nhanh. Kế tiếp, chúng tạo kén rồi ẩn mình trong đó. Khi chui ra, chúng sẽ có hình thái trưởng thành, giống hệt bố mẹ. Đây là dạng “hóa thân hoàn toàn”, thường gặp ở bọ cánh cứng, ong, bướm, ruồi, muỗi,…

Chính vì dạng “hóa thân hoàn toàn” này mà trong một thời gian dài, người ta không biết chính xác một số sinh vật là từ đâu ra. Chẳng hạn, không ai nghĩ sâu chính là hình thái con non của bướm, vì vậy người xưa đã có những phỏng đoán hết sức lạ lùng. Nhà văn La Mã Pliny từng đưa ra kết luận rằng “vào mùa xuân, sương từ trên cây rớt xuống thành sâu”. Mãi đến năm 1669, Jan Swammerdam xuất bản quyển sách kể lại ông đã tìm được những mẩu bướm khi cắt một cái kén, lúc đó thì người ta mới có câu trả lời. 

Nhiều loài có tập tính khá hung hăng và tàn bạo. Một bà mẹ nhện sói cõng con trên lưng nhìn thật cảm động làm sao. Nhưng thực chất, bà mẹ này trước đó đã “đánh chén” chồng mình, trong khi lũ con trên lưng sẽ “làm thịt” lẫn nhau. Rết cái cũng phàm ăn và hiếu chiến khủng khiếp. Nó sẵn sàng “xơi tái” bất kỳ anh chàng nào đang theo đuổi nó. Vì vậy, rết đực phải thật cẩn thận vòng quanh con cái, dùng râu đập vào người nó để tỏ thiện chí, và tập trung cao độ để đề phòng cô nàng bỗng nhiên… buồn miệng.

Côn Trùng Gớm Ghiếc là tác phẩm chứa nhiều kiến thức khoa học hữu ích, được thể hiện dưới giọng văn dí dỏm, giải thích cách hiểu thế nào là côn trùng và phi côn trùng, đồng thời thuật lại những thông tin vừa thú vị vừa sởn tóc gáy về những sinh vật trông có vẻ “kinh dị” này.

Nick Arnold sinh năm 1964, là tác giả người Anh chuyên viết sách dành cho thiếu nhi. Ông vốn tốt nghiệp chuyên ngành lịch sử, nhưng cuối cùng lại chọn nghiệp viết lách. Ông cũng từng làm biên tập cho các sách chủ đề khoa học và viết báo cho tờ The Guardian. Một số tác phẩm của ông gồm Côn Trùng Gớm Ghiếc, Điện Học Cuốn Hút Đến Tóe Lửa, Hóa Học – Một Vụ Nổ Ầm Vang… 

Côn Trùng Gớm Ghiếc

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu