Lời kết từ Fonos

Bạn vừa nghe xong ba nội dung chính của quyển sách Côn Trùng Ký - Tập 4. 

Bạn thân mến, các loài côn trùng không chỉ có bản năng tự nhiên tinh tế, giúp chúng thực hiện các công việc phức tạp một cách hoàn hảo, mà còn có khả năng nhận thức để thích nghi với môi trường xung quanh.

Bản năng và nhận thức của côn trùng tạo nên một hệ thống phức tạp và hoàn hảo, giúp chúng tồn tại và phát triển trong thế giới tự nhiên đầy cạnh tranh và thách thức. Hai phạm trù này ở côn trùng phong phú đến nỗi, cho đến ngày nay, chúng vẫn là những bí ẩn đối với con người. Chính tác giả Jean - Henri Fabre đã mạnh dạn chỉ ra vấn đề đó nhằm gợi mở cho chúng ta những câu hỏi mới, truyền cảm hứng để mọi người tìm hiểu côn trùng trong thế giới tự nhiên nhiều hơn là ngắm nhìn chúng phơi mình trong hộp tiêu bản.

Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Côn Trùng Ký - Tập 4 trên ứng dụng Fonos. Hãy tìm nghe phiên bản trọn vẹn của cuốn sách trên ứng dụng để hiểu thêm về thế giới côn trùng kỳ thú. Và đừng quên thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé.


Nội dung thứ 2: Khi côn trùng cũng biết tiết kiệm.

Những con ong thợ hồ, ong Osmia, tò vò,... luôn được tác giả mô tả như những người thợ xây tổ tài ba ngay từ các tập đầu tiên của bộ sách. Dù có khả năng thiên phú trong việc xây dựng, những “người thợ” ấy không phải lúc nào cũng sẵn sàng xây một chiếc tổ cho mình. Điều ngạc nhiên là chúng cũng biết tiết kiệm một cách khôn ngoan và hiệu quả. 

Ví dụ, ong Osmia có những chiến lược độc đáo để sử dụng tài nguyên và tiết kiệm sức lực trong việc xây dựng ngôi nhà cho con cái. Ong Osmia thường lựa chọn chỗ ở thuận tiện cũng như an toàn, ít tốn công sức nhất. Đó không đâu khác ngoài chính chiếc tổ mà chúng đã từng được sinh ra ở đó. 

Thay vì phải tốn nhiều năng lượng để tạo một tổ hoàn toàn mới, ong Osmia không rời khỏi nơi sinh ra và tái sử dụng chiếc tổ một cách khéo léo. Chúng trám lại những lỗ hổng, xây thêm vài căn phòng cho thông thoáng hoặc gia cố thêm một vị trí nào đó mà chúng chưa thực sự thấy an tâm. Điều này giúp ong Osmia không mất nhiều thời gian đi tìm vật liệu cũng như công sức xây tổ. 

Tuy nhiên, việc tái sử dụng tổ cũng không hề đơn giản cho ong Osmia. Khi chúng lớn lên, cái tổ trở thành mục tiêu tranh giành giữa những con ong cùng một mẹ. Chúng phải chiến đấu với nhau để chiếm cái tổ cũ, đánh bại những con ong anh chị em để giành phần thừa kế chiếc tổ. Kẻ chiến thắng sẽ được tái sử dụng chiếc tổ, biến nó thành ngôi nhà cho thế hệ sau của mình.
 
Giống như ong Osmia, ong thợ hồ cũng tiết kiệm theo cách tương tự, mặc dù chúng sở hữu kỹ năng xây tổ kiên cố như những bậc thầy. Chúng chỉ xây tổ mới khi không tìm được chiếc tổ nào để tái sử dụng. Cứ thế, chiếc tổ cũ sẽ được dùng đi dùng lại cho đến khi nó đổ nát, không thể cải tạo được nữa.


Nội dung thứ 3: Đừng đặt tên cho côn trùng dựa trên “công cụ” chúng mang theo.

Tại sao các nhà khoa học lại đặt cho loài ong chuyên làm việc với gỗ cái tên Lithurgus (nghĩa là “thợ đá”)? Vì sao loài ong yêu thích chiếc tổ làm bằng bông lại có tên là Anthidium (nghĩa là “kẻ yêu hoa”), thay vì là Cotonniers (nghĩa là “kẻ hái bông”)? 

Vẫn với giọng văn châm biếm sâu cay sự hời hợt của giới nghiên cứu, Jean - Henri Fabre lên án việc các nhà khoa học chỉ chăm chăm vào săm soi các tiêu bản côn trùng - những xác chết được ghim chặt trong chiếc hộp - mà không buồn tìm hiểu hoạt động ngoài tự nhiên của loài côn trùng đó như thế nào. Họ chỉ nhìn vào những hình dáng, nơi sinh sống và những “công cụ” mà chúng mang theo (tức là chân, hàm, hay càng của chúng) để suy đoán hành vi lúc sinh thời của con côn trùng tội nghiệp rồi đặt cho nó một cái tên trái khoáy. Ngoại hình côn trùng chắc chắn không thể dùng để đánh giá khả năng và năng lực của chúng.

Các loài côn trùng thường có một bộ hàm, kiểu móng vuốt, hoặc cơ quan cụ thể đặc biệt, nhưng điều này không có nghĩa rằng chúng chỉ có thể làm những công việc liên quan đến hình dáng đó. Sự khác biệt giữa các loài côn trùng không phụ thuộc vào công cụ mà chúng sở hữu, mà là do chức năng mà cơ quan đó phục vụ. 

Theo tác giả, một linh cảm nguyên thủy nào đó tồn tại trước khi côn trùng ra đời sẽ chỉ dẫn cho chính con côn trùng hình thành công cụ của mình. Nói cách khác, côn trùng đã được trang bị những cơ quan phù hợp với năng khiếu bẩm sinh và môi trường sống của chúng. 
Việc đặt tên dựa trên hình dáng của côn trùng có thể là một cách thú vị để phân loại và nhận biết chúng, nhưng nếu không quan sát đầy đủ đặc điểm và năng lực đặc trưng của mỗi loài khi chúng vẫn còn sống và sinh hoạt thì việc đặt tên lại là một sai lầm. Bởi lẽ, sự đa dạng và sáng tạo trong cơ quan của côn trùng là điều đáng ngưỡng mộ trong thế giới tự nhiên.


Tổng quan

Bộ Côn Trùng Ký luôn lấp đầy các trang sách bằng những bí ẩn và sự kỳ diệu về thế giới côn trùng, đưa độc giả đến gần hơn với những người bạn bé nhỏ. Côn Trùng Ký không chỉ mô tả cách côn trùng sinh tồn và tương tác với môi trường xung quanh, mà còn làm sáng tỏ những điểm tương đồng đáng kinh ngạc giữa côn trùng và con người.

Trong các tập trước, tác giả mô tả những loài côn trùng nổi bật, đi cùng với những khám phá mới mẻ và câu chuyện đầy hấp dẫn. Nhưng ở tập 4, ông không dành quá nhiều đất diễn cho một loại côn trùng nào. Mỗi chương nói về một loài khác nhau, trong đó có: tò vò, ong nhện đen, ong xén lá, xén tóc,... Tập 4 trong bộ sách Côn Trùng Ký  sẽ làm rõ hơn một khía cạnh rất đặc biệt ở những người bạn bé nhỏ, đó chính là vấn đề về bản năng và nhận thức của côn trùng. 

Nếu bạn đã sẵn sàng, hãy cùng Fonos điểm qua ba nội dung chính của quyển sách Côn Trùng Ký - Tập 4.


Nội dung thứ nhất: Bản năng và nhận thức ở côn trùng.

Điều gì đã dạy cho côn trùng cách sinh tồn cũng như duy trì nòi giống trong thế giới tự nhiên? Câu hỏi này đã bám trong tâm trí tác giá cũng như độc giả suốt 3 tập trước, để đến tập này chúng ta mới nhận ra rằng hành vi của côn trùng chính là sự kết hợp hoàn hảo giữa bản năng và nhận thức. 

Bản năng đóng vai trò như một thứ động lực mù quáng, thúc giục chúng thực hiện các công việc một cách hoàn hảo nhất để đảm bảo sự tồn tại bản thân chúng, và cả giống loài. 

Đa số côn trùng đều xây tổ, chuẩn bị thức ăn, đẻ trứng rồi bay đi. Chúng chẳng hề ở lại để nhìn mặt đứa con vừa chào đời hay dạy bảo cho lũ trẻ cách tồn tại trong thế giới khắc nghiệt, nói chi đến việc dạy con cách làm tổ, sinh sản. Ấy thế mà đứa con khi chào đời lại biết chính xác nên ăn con mồi nằm sẵn trong tổ theo thứ tự nào thì hợp lý. Khi trưởng thành, chúng sử dụng chính xác kỹ thuật xây tổ cũng như kỹ thuật săn mồi giống thế hệ trước một cách đáng ngạc nhiên.

Côn trùng thực hiện những hành vi của giống loài theo thứ tự nhất định mà không hề có bất kỳ ngoại lệ nào. Như loài tò vò sẽ không vì một lỗ hổng trong nhà kho chứa mật mà từ bỏ công việc tìm mật hoa để quay trở lại làm một gã thợ hồ, trám lại lỗ hổng khiến công sức lao động của chúng trở nên vô ích. Điều đó cho ta thấy rằng dù côn trùng có bản năng tuyệt vời, nhưng nếu phải đối mặt với một sự thay đổi trong chương trình mà bản năng đã "cài đặt” sẵn, bản năng cũng sẽ bộc lộ những sai lầm của nó. 

Để sống sót trong những điều kiện khác nhau của môi trường, côn trùng cũng sở hữu cho mình sự nhận thức và khả năng cải thiện dựa trên kinh nghiệm. Đây chính là bí kíp giúp cho côn trùng có thể sinh tồn trong điều kiện thiếu thốn loại con mồi ưa thích của chúng. Ví dụ như tò vò luôn săn tìm chính xác những con nhện Epeira để dành cho đứa con sắp chào đời. Nhưng nếu môi trường khiến chúng không thể tìm thấy được loài nhện khoái khẩu này, chẳng lẽ chúng lại chịu để con mình đói hay sao? Không hề, nhận thức của chúng dạy chúng phải tìm một loài nhện bản địa khác có đặc điểm tương tự nhện Epeira để thay thế. 

Tác giả cũng cho rằng, tất cả những gì chúng ta quan sát được ở côn trùng không hoàn toàn thể hiện được tất cả bản năng và nhận thức trong chúng. Có lẽ chúng còn những tiềm năng nào đó chưa được phát hiện vì chưa có cơ hội bộc lộ.


Côn Trùng Ký - Tập 4 là tập thứ tư trong bộ sách 10 tập ghi chép và nghiên cứu về côn trùng. Côn Trùng Ký được mệnh danh là “áng sử thi về côn trùng” nhờ ngòi bút mang tính văn học, triết học và giàu hình ảnh của tác giả Jean - Henri Fabre.

Côn Trùng Ký - Tập 4

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu