Ben Goldfarb

Tổng quan

Trong mắt nhiều người, hải ly là loài vật có bản năng xây đập trữ nước hết sức khó hiểu, và chuyên phá hoại cây cối, mùa màng. Nhiều người ghét chúng đến mức luôn tìm cách xua đuổi, thậm chí giết chúng. Đối với họ, ngoại trừ bộ lông mềm mại, có lẽ hải ly chẳng còn giá trị gì.

Với tác phẩm Đế Chế Hải Ly, Ben Goldfarb nêu bật tầm quan trọng của loài vật này đối với hệ sinh thái. Ông cũng khắc họa sự kiêu ngạo của loài người trước tự nhiên, và giải tỏa những hiểu lầm ngờ nghệch về hải ly. Bên cạnh đó, ông cũng ghi lại các nỗ lực bảo tồn hải ly của những người yêu thương các sinh vật bé nhỏ này.

Mời bạn cùng Fonos điểm qua 3 nội dung chính trong cuốn sách Đế Chế Hải Ly - Khúc Tráng Ca Về Những Kỹ Sư Kiến Tạo Đồng Lầy.

Nội dung thứ nhất: Vì sao hải ly đóng vai trò chủ chốt đối với hệ sinh thái?

Đặc biệt là với hệ sinh thái Bắc Mỹ, hoạt động xây đập của hải ly giúp tạo ra hồ chứa nước cho động vật và cây cối sinh sôi. Khó kiếm ra loài động vật nào ở Bắc Mỹ mà không sống dựa vào các con đập, ao đầm do hải ly xây dựng. Vịt trời làm tổ trong các bụi cỏ quanh bờ ao, côn trùng thủy sinh trú ẩn trong ngóc ngách các con đập, hươu nai kiếm ăn ở những trảng cỏ nơi hải ly sống…

Đặc biệt, loài bướm có nguy cơ tuyệt chủng Saint Francis’ satyr phụ thuộc rất nhiều vào hải ly. Bướm Saint Francis’ satyr chỉ sống ở vùng đất ngập nước, nhiều ánh sáng và cỏ cói túi. Để tạo ra môi trường như vậy thì cần có hải ly. Vì hải ly chuyên tỉa mỏng tán rừng, tạo ra các vùng đất ngập nước mọc đầy thức ăn cho bướm Saint Francis’ satyr. Đây là một trong những sinh vật chịu tổn hại nặng nề nhất trước sự biến mất của loài thú dễ thương chuyên xây đập này.

Hải ly cũng tạo ra nguồn thức ăn cho cá, vì số lượng động vật không xương sống ở các ao hải ly nhiều gấp 5 lần so với các kênh dẫn lộ thiên. Đập hải ly còn giúp ổn định dòng chảy, cải thiện tính phức tạp của môi trường sống, tạo chỗ trú ẩn cho cá, trong đó có nhiều loài cá hồi. Hơn nữa, các con đập hải ly thúc đẩy “quá trình trao đổi dưới dòng”, buộc dòng nước dưới lòng đất nguội đi trước khi chảy ngược qua lớp sỏi ở hạ lưu. Nhờ vậy, nước ngày hè được giảm nhiệt độ, ngăn cá chết vì quá nóng.  

Ngoài ra, hải ly còn ngăn khô hạn. Ví dụ, khi hải ly xuất hiện tại khu vực lạch Susie thuộc vùng đông bắc khô cằn của bang Nevada, chỉ trong khoảng thời gian từ năm 1991 đến 2013, lạch này đã mở rộng gần 10ha mặt nước, 40ha thảm thực vật ven sông, và 5km kênh dẫn chứa nước. Những con kênh nhỏ hẹp nơi đây dần trở thành những đồng lầy đầy ắp cỏ đuôi mèo và cỏ lách, còn các sa mạc thì mọc đầy cói xanh. Một vùng đất cằn cỗi, hoang tàn đã trở thành chốn thiên đường cho người và động vật.

Nội dung thứ 2: Nguyên nhân hải ly bị ghét bỏ, xua đuổi, săn bắn, gần như tận diệt.

Hải ly bị các chủ đất ghét bỏ, xem là loài động vật gây hại. Bởi hải ly là loài hoạt động về đêm, ăn thực vật, và chúng thường đốn hạ cây cối để xây đập. Không chủ đất nào vui nổi khi buổi sáng thức dậy lại phát hiện hàng cây non mới nhú bị gặm sạch, hoặc cây táo yêu dấu trước nhà bị đốn mất. Việc hải ly xây đập cũng khiến mực nước dâng lên, nhấn chìm các loại cây trồng nông nghiệp, và làm ngập đường xá. Chúng thậm chí còn lấp luôn các miệng cống trong quá trình xây đập, khiến người ta phải tốn kém tiền bạc, công sức để khơi thông cống. 

Vì vậy khi hải ly xuất hiện, các chủ đất thường xua đuổi, hoặc thuê người đến đánh bẫy chúng. Tập tính xây đập của hải ly khiến chúng rất dễ lộ nơi trú ẩn, do đó việc bắt chúng rất đơn giản. Thông thường, hải ly sa bẫy sẽ bị giết. Đôi lúc nếu may mắn, chúng sẽ được di dời đến nơi khác. Nhưng việc di dời rất tốn kém, vì nếu không di dời đủ xa, lũ hải ly sẽ quay lại chỗ cũ và tiếp tục gây rắc rối. Xác suất những con hải ly lạ mặt đến “định cư” tại nơi từng có hải ly làm tổ cũng khá cao. Kết quả là chủ đất thường phải đối mặt với cảnh vừa di dời xong đàn hải ly này thì chẳng bao lâu sau lại phải đau đầu với đàn hải ly khác.

Bên cạnh đó, bộ lông mềm mượt của hải ly là món hàng thời trang được ưa thích, xạ hương thì dùng để làm dược liệu, còn chiếc đuôi béo ngậy là một đặc sản thơm ngon. Dân da trắng là đối tượng tiêu thụ hải ly nhiều nhất, vì họ rất chuộng da lông của loài này. Chỉ một thời gian ngắn sau khi người châu  u phát hiện nguồn hải ly dồi dào ở Bắc Mỹ, loài này đã gần như bị tận diệt. 

Ngoài bị săn bắn, giết hại, việc mất môi trường sống cũng khiến hải ly bị tổn thương. Rừng bị đốn hạ để lấy gỗ, hoặc bị phá bỏ để lấy đất canh tác nông nghiệp và chăn nuôi. Các khu vực đồng lầy cũng bị bức tử bằng cách nạo vét, đắp đê, rút nước, biến chúng từ hồ xanh thành ruộng đồng nứt nẻ. Các biện pháp quản lý động vật hoang dã lạc hậu, thiếu hiểu biết cũng đe dọa loài này. Ví dụ, chính quyền từng ra lệnh giết sạch sói ở công viên quốc gia Yellowstone, khiến các động vật ăn cỏ khác quá phát triển, ăn sạch thức ăn của hải ly.

Nội dung thứ 3: Việc bảo tồn loài sinh vật đáng yêu này gặp nhiều thử thách.

Ngoài việc vận động ngừng săn bắn hải ly, các nhà bảo tồn hải ly còn phải giải tỏa những hiểu lầm về chúng. Điều này thật sự rất khó khăn, vì một số quan niệm sai lầm đã tồn tại dai dẳng trong tâm trí của nhiều người. Chẳng hạn, phần lớn dân chúng ở Anh quốc có lẽ đều đọc Biên Niên Sử Narnia từ nhỏ. Tác phẩm này đã rất sai khi viết hải ly ăn cá, nhưng rủi thay, phần lớn độc giả đều tin là thật. Do đó, những nông dân nuôi và đánh bắt cá hồi ở Anh thường kịch liệt phản đối sự trở lại của loài hải ly.

Chính quyền bang California ở Mỹ cũng có quan niệm sai lầm khi tin rằng hải ly không phải động vật bản địa mà là loài ngoại lai gây hại. Thực tế là hải ly từng sống khắp nơi ở California cả ngàn năm qua. Chúng đã bị săn giết đến mức vắng bóng trước khi những đoàn người từ nội địa Bắc Mỹ đến được nơi đây, khiến họ nghĩ hải ly không phải loài bản địa. Các nhà khoa học yêu mến hải ly đã cố thuyết phục chính quyền, song vẫn chưa hoàn toàn thay đổi được sự thù địch của họ đối với loài vật này. 

Ngoài việc hóa giải hiểu lầm, các nhà bảo tồn hải ly còn phải tìm cách giảm bớt xung đột giữa chúng với các chủ đất. Bên cạnh việc gặm chút ít hoa màu trong trang trại, mâu thuẫn nặng nề nhất của chủ đất với hải ly đến từ khả năng xây đập, trữ nước của chúng. Đối với những vùng đất thường xuyên ngập mưa, ví dụ như Scotland, việc trữ nước có thể biến thành gánh nặng, gây vỡ đê, nhấn chìm cây trồng, phá hủy diện tích đất canh tác nông nghiệp. Hải ly cũng có xung đột căng thẳng với các… cơ quan giao thông vận tải, vì chúng làm tắc cống, gây ngập nước, khiến đường bị sụt lún.

Để giảm bớt các tác động của chúng mà không cần phải đánh bẫy, một số biện pháp khác có thể sử dụng như quấn dây kẽm gai quanh thân cây, dựng hàng rào xung quanh đập tràn… Cách tốt nhất là điều chỉnh kích thước ao hải ly bằng thiết bị dẫn dòng. Đây là một hệ thống đơn giản, gồm một ống nhựa dài có rào chắn ở hai đầu để ngăn hải ly bịt đầu ống. Mỗi ngày, nước sẽ theo ống nhựa thoát ra, giúp kiểm soát lượng nước trong ao hải ly. Nhờ vậy, hải ly sẽ không thể làm ngập đường sá, đất đai, hoặc gây tắc nghẽn cống. Con người sẽ không cần phải giết chúng để bảo vệ tài sản và hoa màu nữa.

Lời kết từ Fonos

Bạn thân mến, bạn vừa nghe xong tóm tắt sách Đế Chế Hải Ly - Khúc Tráng Ca Về Những Kỹ Sư Kiến Tạo Đồng Lầy. Tác phẩm cung cấp cho độc giả kiến thức thú vị, chuyên sâu về một loài động vật gặm nhấm, giúp xóa bỏ các hiểu lầm tai hại về hải ly, nhấn mạnh tầm quan trọng của chúng, đồng thời nâng cao ý thức của mọi người trong việc bảo vệ loài vật này.   

Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Đế Chế Hải Ly trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!

Đế Chế Hải Ly - Khúc Tráng Ca Về Những Kỹ Sư Kiến Tạo Đồng Lầy trình bày nhiều thông tin và kiến thức hấp dẫn, mới mẻ về loài hải ly, dựa trên các dữ liệu, bằng chứng khoa học đáng tin cậy. Tác phẩm chứng minh hải ly thực sự quan trọng đối với hệ sinh thái, và đề ra các biện pháp bảo vệ loài vật này.

Ben Goldfarb là nhà báo chuyên về chủ đề môi trường, từng có nhiều bài viết xuất hiện trên Science, The Guardian, Orion Magazine, High Country News, Outside, Audubon Magazine… Ông còn là người rất yêu hải ly. Với tình yêu dành cho loài động vật này, ông đã viết nên cuốn sách Đế Chế Hải Ly – tác phẩm thắng giải Literary Award năm 2019 của tổ chức Pen America.

Đế Chế Hải Ly

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu