Fukuzawa Yukichi

Lời kết từ Fonos

Trên đây là 3 nội dung chính của cuốn sách Khuyến Học, do Fonos chọn lọc để chia sẻ đến bạn. Được viết với giọng văn sôi nổi và tràn đầy khích lệ, Khuyến Học thực sự là nguồn động lực mạnh mẽ cổ vũ cho chí khí độc lập và tự do của người Nhật, tạo nền tảng làm nên tinh thần “quốc dân” của xứ sở mặt trời mọc trong suốt hành trình hiện đại hóa. 
Dẫu đã ra đời cách đây hơn hai thế kỷ nhưng với những bài học giàu tính thực tiễn như thế, Khuyến Học của Fukuzawa Yukichi vẫn vẹn nguyên giá trị cho những quốc gia đang tiếp tục thực hiện con đường văn minh hóa. 
Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Khuyến Học trên ứng dụng Fonos. Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn, bạn có thể nghe trọn vẹn cuốn sách nói này bất cứ lúc nào tại ứng dụng của chúng tôi. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để thưởng thức những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!

Tổng quan

Khuyến Học là kết tinh của ước vọng chấn hưng sự nghiệp giáo dục, của niềm khát khao canh tân đất nước mà tác giả - nhà tư tưởng Fukuzawa Yukichi và những anh em cùng chí hướng trong hội Keio đã dành cả cuộc đời để theo đuổi. 
Với các chương viết về sự bình đẳng, quyền con người, ý nghĩa của nền học vấn mới, trách nhiệm của nhân dân và chính phủ trong một quốc gia pháp trị,… có thể nói, Khuyến Học đã lật đổ toàn bộ tư tưởng lạc hậu, phá vỡ tất cả quan niệm bị trói buộc bởi đẳng cấp, thân phận mà người Nhật kế thừa trong suốt hàng trăm năm dưới thời Mạc phủ. Từ đây, cuốn sách trở thành cơ sở cho sự nghiệp văn minh hóa đất nước một cách triệt để.
Khuyến Học có thể xem là một trong những tác phẩm có ảnh hưởng lớn nhất đến người dân Nhật Bản. Kể từ khi ra đời, tác phẩm đã được tái bản liên tục, chỉ tính từ năm 1942 đến năm 2000, riêng nhà xuất bản Iwanami Bunko cũng đã tái bản đến 76 lần.
Sau đây, mời bạn cùng Fonos điểm qua 3 nội dung đặc sắc của cuốn sách Khuyến Học.

Nội dung đầu tiên: Học vấn tạo nên sự khác biệt giữa người và người.

“Trời không tạo ra người đứng trên người và cũng không tạo ra người đứng dưới người”. Đây là luận điểm đầu tiên mà Fukuzawa Yukichi nêu trong Khuyến Học. Và ngay lập tức, luận điểm này đã khiến nước Nhật dưới thời Minh Trị phải chấn động. 
Tác giả lập luận, từ khi tạo hóa làm ra con người thì tất cả sinh ra đều bình đẳng. Mọi người đều có tư cách, địa vị như nhau và không phân biệt đẳng cấp trên - dưới, giàu - nghèo. Bằng hoạt động trí óc và chân tay, con người có thể biến mọi thứ trên thế gian thành vật dụng hữu ích, nhằm thỏa mãn những nhu cầu ăn, ở, mặc và sống tự do theo ý muốn của mình mà không gây cản trở cuộc sống của người khác. 
Về lý thuyết, sự bình đẳng tồn tại như vậy, nhưng trên thực tế vẫn có khoảng cách giữa người thông minh và kẻ đần độn; giữa người giàu và người nghèo; giữa tầng lớp quý tộc và tầng lớp hạ đẳng. Vậy nguyên nhân là do đâu? 
Theo Fukuzawa Yukichi, tất cả đều do học vấn. Chỉ những ai chuyên tâm học hành mới trở nên thông tuệ, giỏi giang, từ đó mới đủ sức gánh vác những công việc trí óc. Như một lẽ tất yếu, những công việc đòi hỏi lao tâm khổ tứ sẽ được người đời xem là việc khó, và nếu ai đảm đương được thì xứng đáng có địa vị cao trong xã hội. Một khi là người có địa vị cao và quan trọng, cuộc sống của họ nhất định cũng giàu sang, sung túc. Trong khi đó, người ít học sẽ chỉ lao động chân tay - những công việc thường dễ dàng, có thể thay thế. Địa vị của họ vì vậy cũng thấp và hay bị xem thường. Ấy chính là sự khác biệt sâu sắc giữa người có học và người vô học. 
Tuy nhiên, người Nhật thời Minh Trị khó mà nhận ra sự khác biệt đó, bởi suốt hàng trăm năm sống dưới thời Mạc phủ, họ đã quen với cuộc sống bị đè nén bởi chế độ đẳng cấp - địa vị. Chính sách Mibun Seido mà chế độ Mạc phủ Tokugawa thực thi phân chia xã hội thành 4 loại: Võ sĩ (tức Samurai), Nông, Công, Thương, và cấm không cho người của 4 nhóm này thay đổi nghề nghiệp. Chính điều này khiến mọi sự cố gắng của người Nhật trở nên vô nghĩa, vì dù có cố gắng cách mấy, họ cũng chẳng thể nào vươn lên đẳng cấp cao và đảm trách phận sự quan trọng trong xã hội.
Thế nhưng, từ thời Minh Trị trở đi, địa vị xã hội thấp hay cao và đời sống giàu sang hay nghèo khó của một người đều sẽ được quyết định bởi tài năng, phẩm cách và vai trò của chính họ. Trong bối cảnh đó, Khuyến Học kêu gọi người dân Nhật Bản hãy dẹp bỏ tư tưởng đẳng cấp - địa vị lạc hậu đi và hướng đến tri thức và học vấn. Bởi đó mới là thành tố quan trọng nhất kiến tạo nên sự khác biệt giữa người và người.

Nội dung thứ 3: Chí khí độc lập và công cuộc khai phá văn minh.

Xuyên suốt Khuyến Học, nhà tư tưởng Fukuzawa Yukichi đã đưa ra rất nhiều luận điểm làm lay chuyển tinh thần của độc giả Nhật Bản nói riêng và độc giả thế giới nói chung. Trong đó, quan niệm về cái gốc rễ của công cuộc khai phá văn minh mà tác giả nêu ra thực sự khiến người đọc ngày nay phải suy ngẫm ít nhiều. 
Ông cho rằng, chí khí độc lập của nhân dân và tinh thần độc lập của nhân dân mới chính là điểm xuất phát của công cuộc văn minh hóa một quốc gia. Dù chính phủ Minh Trị có tự mãn đến mấy vì đã xây dựng được rất nhiều trường học, nhà máy xí nghiệp, hay lục quân hải quân... đó vẫn chỉ là cái vỏ bên ngoài - “phần xác” của một quốc gia văn minh. 
Trong khi đó, “phần hồn” của quốc gia văn minh chính là chí khí, là tinh thần của nhân dân, là khát khao đưa đất nước thực sự độc lập và bình đẳng với các cường quốc phương Tây. Nếu muốn có được chí khí như thế, từ người dân đến chính phủ phải xóa đi tâm lý tự ti, mặc cảm trước phương Tây. Khi nhận thấy đất nước còn nhiều hạn chế, người dân và quan chức trong chính phủ phải ra sức học hỏi kinh nghiệm phát triển từ các nước bạn, nhưng tuyệt đối không được quá sùng bái hay mặc cảm trước họ. Bởi một khi quá sùng bái, tự ti và mặc cảm, ta sẽ không còn đủ đầu óc để mà tỉnh táo nắm bắt tình hình. 
Chính vì vậy, trong quá trình học tập phương Tây, Fukuzawa nhấn mạnh sự cần thiết của tinh thần biết hoài nghi, nghĩa là dù học tập nhưng phải biết chọn lấy tinh hoa tri thức, biết gạn lọc những tư tưởng không phù hợp với tập quán, nếp sống của dân tộc. Và quan trọng hơn hết, dẫu có học tập từ nền văn minh nào đi nữa, bản thân mỗi công dân cũng phải tôi luyện tinh thần tự lực tự cường, nhất quyết không để mình phải chịu sự chi phối từ kẻ khác.
Bên cạnh đó, người dân trong nước cần phải hiểu rõ, công cuộc khai phá văn minh không phải chỉ là phần việc của chính phủ mà là việc chung của mọi cá nhân trong xã hội. Văn minh hóa đất nước chỉ thực sự thành công khi người dân từ bỏ quan niệm “quốc gia là nhà trọ” và “người dân là những vị khách vãng lai của nhà trọ ấy”. 
Với trí tuệ và sức lực của mình, mỗi cá nhân cần phải tham gia đóng góp cho sự nghiệp chấn hưng khí khái của dân tộc chứ không được quyền phó thác, mặc kệ và ỷ lại mọi thứ vào chính phủ của mình. “Nếu không có chí khí độc lập, tinh thần độc lập thì mọi hình thái của văn minh chỉ còn là hình thức, hoàn toàn vô dụng”, Fukuzawa Yukichi đúc kết.

Nội dung thứ 2: Mục đích thực thụ của học vấn.

Học vấn rõ ràng sẽ tạo nên sự khác biệt trong cuộc đời của mỗi người, nhưng khái niệm học vấn và ý nghĩa thực sự của việc học là gì thì không phải ai cũng hiểu tận tường.
Khi bàn đến sự học, tác giả mạnh mẽ phê phán lối học “từ chương”, tức là học cốt để hiểu câu khó, chữ khó và học chỉ để giải nghĩa văn cổ, đọc thơ, vịnh thơ. Thay vào đó, ông nhấn mạnh đến sự “thực học”, tức là học những môn thực dụng, cần thiết cho cuộc sống. Ví dụ: học cách soạn thảo thư từ, ghi chép trương mục kế toán; nhớ cách cân, đong, đo, đếm; học Địa để biết được phong thổ quốc gia và các nước trên địa cầu; học Sử để nghiên cứu quá khứ, hiện tại của mọi quốc gia; học Đạo đức để hiểu về hành vi của bản thân và cách đối nhân xử thế… “Thực học” như thế mới có ích cho đời sống. “Thực học” như thế mới tạo điều kiện để từng cá nhân làm tròn chức trách của mình, từ đó mà điều hành quản lý tốt gia nghiệp được giao, góp phần làm đất nước vững vàng, giàu mạnh. 
Tuy nhiên, Fukuzawa Yukichi cho rằng, người có học đừng bao giờ lấy tiền bạc và công danh là đích đến cuối cùng của sự học hành. Học vấn không phải chỉ đơn giản để đọc vài chục cuốn sách lý thuyết, trở thành thương nhân, quan chức, cũng không phải chỉ để có đủ tiền nuôi gia đình. Mục đích của học vấn lớn lao hơn thế rất nhiều. Vượt ra ngoài ranh giới lợi ích cá nhân, học vấn còn tạo cho mỗi người một cơ hội quý báu để phục vụ cho cộng đồng.
Để làm được điều đó, những người đeo đuổi nghiệp học hành trước hết nên bắt đầu bài học từ lòng biết ơn. Người ta thường nói “chúng ta chỉ có thể đi được xa hơn nếu biết đứng trên vai của những gã khổng lồ”. Do đó, đối với những di sản và công đức của người đi trước để lại, ta phải trân trọng và biết ơn sâu sắc, bởi đây là nền tảng tri thức mà ta đang được nghiên cứu, học hành. Có trân trọng và biết ơn những di sản ấy, ta mới biết mọi sự phấn đấu của ta chưa bao giờ là đủ nếu so với công lao của những người đi trước. 
Vì lẽ đó, lúc nào ta cũng phải ra sức phấn đấu trong sự nghiệp học hành, đừng bao giờ nản chí, cũng đừng tự mãn trước thành tựu đã gặt hái được. Hãy cố gắng học hành để trở thành người dẫn đường chỉ lối, để đưa tinh thần của mọi người trong xã hội lên tầm cao hơn, để dạy được những điều hay cho mọi người. Đó mới thực là cái đích đến sau cùng của học vấn. 
Suy cho cùng, Fukuzawa Yukichi quan niệm, trách nhiệm của giới trí thức là phải để lại một cách sống động dấu tích của các hoạt động xã hội, phải tiếp tục truyền bá văn minh cho muôn đời chứ không chỉ biết thỏa mãn mỗi chính mình. Nếu sống mà chỉ vùi đầu vào việc kiếm lợi cho bản thân, chỉ biết mãn nguyện với quyền cao bổng lộc và sự giàu sang phú quý thì những người trí thức như thế cũng chỉ là nỗi bất hạnh cho công cuộc văn minh hóa đất nước.

Dẫu không phải là công trình quá đồ sộ nhưng Khuyến Học của tác giả Fukuzawa Yukichi lại đóng vai trò như linh hồn cho tư tưởng của người Nhật Bản, được xem là căn nguyên cho sự chuyển mình mạnh mẽ của xứ sở mặt trời mọc và là ngọn đuốc góp phần hun đúc nên tinh thần “quốc dân” của một nước Nhật hiện đại như ngày nay. 
Fukuzawa Yukichi (1834-1901) là nhà tư tưởng có ảnh hưởng sâu rộng nhất đối với xã hội Nhật Bản cận đại. Người Nhật tôn vinh ông là “Voltaire của Nhật Bản”, không chỉ vì tính triệt để và tầm mức vượt trội trong tư tưởng, mà còn vì Fukuzawa Yukichi và các cá nhân cùng chí hướng khác là những người đã khai sáng tinh thần quốc dân Nhật Bản, đem lại linh hồn, động lực và sự hậu thuẫn tinh thần cho công cuộc Duy tân của chính phủ Minh Trị. Dù đã ra đời cách đây hơn một thế kỷ nhưng những tác phẩm của Fukuzawa Yukichi vẫn được người dân Nhật hết lòng ngưỡng mộ. 

Khuyến Học

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu