Thái Phỉ

Tổng quan

Một Nền Giáo Dục Việt Nam Mới của Thái Phỉ được nhà xuất bản Đời Mới phát hành lần đầu vào năm 1941, ngay giữa lúc cuộc canh tân giáo dục đang có dấu hiệu hụt hơi. Quyển sách là những lời xuất phát “tự đáy lòng” của một nhà trí thức yêu nước, đang đau đáu về thực trạng giáo dục dành cho thanh thiếu niên Việt Nam thời bấy giờ.

Tác phẩm được viết dựa trên những trải nghiệm của ông trong mấy chục năm trời dạy học, làm báo, và “du hành” khắp nơi từ Bắc chí Nam. Mặc dù đã được viết cách đây hơn 80 năm, những ý tưởng trong tác phẩm vẫn thú vị và có thể áp dụng được trong bối cảnh ngày nay. 

Sau đây, mời bạn cùng Fonos điểm qua 3 nội dung chính trong cuốn sách Một Nền Giáo Dục Việt Nam Mới, được Fonos chọn lọc chia sẻ đến bạn.

Nội dung thứ 2: Thực trạng giới trẻ thời bấy giờ - “ghét gia đình” nhưng thờ phụng “ái tình”.

Theo tác giả, các thanh thiếu niên ở thời đại của ông đều có thể chất yếu do nhiều nguyên nhân, trong đó có thiếu sự chăm sóc từ gia đình, tập thể dục không đúng phương pháp… Về tinh thần, do vẫn bị ảnh hưởng bởi dư âm của nền giáo dục cũ, nên họ nhu nhược, nhát sợ, thiếu tinh thần độc lập, thiếu óc phê bình, không tháo vát, thực tế. Nhưng đồng thời, họ cũng bị tác động bởi các trào lưu văn hóa đương thời. Thế nên, họ còn nảy sinh các tật xấu mới như hỗn láo, thô tục, sỗ sàng, thích xa hoa và lười biếng.

Đặc biệt, họ sống không có niềm tin và lý tưởng, cũng không có ý thức quốc gia. “Họ sống trên đất Việt Nam như những khách lạ”. Họ “ghét gia đình”, coi thường tổ tiên, chỉ thờ phụng “ái tình”. Thái Phỉ cực lực chỉ trích những thanh niên đương thời chỉ biết mải miết chạy theo tình yêu, có thể làm mọi thứ xấu xa, đê tiện nhất để lấy lòng “thần tượng”. Ông cho rằng những loại truyện kiếm hiệp ba xu “ác hại”, phim ảnh xi-nê và tiểu thuyết tình ái gợi dục... là những nguyên nhân chính khiến lớp trẻ bị hư hỏng.  

Do đó, năm 1935, ông thử thay đổi thực trạng trên bằng cách cho ra đời tờ báo nhi đồng của mình. Ông hy vọng tờ báo có thể thay thế các ấn phẩm thiếu lành mạnh, giúp định hình lại tư tưởng của các mầm non đất nước. Ông đã hy sinh rất nhiều cho tờ báo, cả tiền bạc lẫn hạnh phúc gia đình. Song, tờ báo thất bại và cuối cùng phải đình bản. Khi ngẫm lại, ông nhận thấy trước đây mình đã cố giáo dục trẻ em, nhưng phần lớn gặp cản trở từ người lớn. Vì vậy, ông hiểu rằng trước hết, mình phải làm người lớn “tỉnh ngộ” thì việc cải cách mới thành công.

Ông cũng nhắc đến một số cải cách giáo dục thời bấy giờ như cải cách của Phạm Quỳnh, người lúc đó đang làm “Thượng thư bộ quốc dân giáo dục”. Phạm Quỳnh vận động tăng tiếng mẹ đẻ trong chương trình học, bởi thời ấy hầu hết việc giảng dạy đều bằng tiếng Pháp. Đề nghị của Phạm Quỳnh chỉ tạo được thay đổi rất nhỏ. “Chính phủ bảo hộ” cho phép học hoàn toàn bằng tiếng mẹ đẻ ở bậc “Sơ học yếu lược”, nhưng các bậc khác vẫn giữ nguyên như cũ. Những cuộc cải cách khác thậm chí còn không tạo được thay đổi gì, và nền giáo dục vẫn y như cũ. 


Nội dung thứ nhất: Giáo dục Việt Nam trước năm 1945 – Từ nô lệ văn hóa Trung Quốc chuyển sang học kiểu “nhồi vịt”.

Thái Phỉ cho rằng mục đích của giáo dục là giúp các “thiếu niên” thích nghi về “vật chất và tinh thần với xã hội tương lai”. Các triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê đều tồn tại khá ngắn, hoàn cảnh xã hội còn nhiều rối ren, nên không quan tâm nhiều đến việc tổ chức giáo dục. Bắt đầu từ thời Lý, đất nước hòa bình lâu dài, việc giáo dục mới được sửa sang rõ ràng. Nền giáo dục cũ của nước ta lấy Hán học làm gốc, với phương pháp giảng dạy thiếu tính sáng tạo và rất “trói buộc”. Người học phải thuộc lòng sách vở như vẹt, và mục đích tối thượng của việc học tập là để thi cử, tiến thân.

Đầu óc của các sĩ tử thường bị câu thúc, gò ép vào đủ thứ phép tắc, tư tưởng. Kết quả, nền giáo dục ấy tạo ra những nhà Nho “hẹp hòi và câu nệ”, “còng lưng cúi đầu làm nô lệ cho văn hóa Trung Quốc”. Họ chỉ biết răm rắp tuân theo những gì mà thánh hiền đã dạy, và cực lực phản đối bất kỳ thứ gì mới mẻ từ văn hóa phương Tây. Thái Phỉ than thở rằng, giữa một bọn người kém cỏi, thiển cận đông như vậy thì chỉ vài người “trác việt” cũng chẳng làm nên được chuyện gì.

Cuối thế kỷ 19, trước sự can thiệp của người  u châu vào khu vực, cùng thành tích nổi bật mà Nhật Bản đạt được sau khi duy tân, một số nhà Nho tỉnh ngộ. Họ mạnh dạn đứng lên hô hào đồng bào bỏ tư tưởng cũ, học hỏi những điều hay từ phương Tây. Bởi thấy người Việt có lòng cầu học, người Pháp liền bắt tay vào giáo dục người Việt theo cách của mình. Thái Phỉ công nhận “người Pháp đã làm và làm rất nhiều” trong việc giáo dục người Việt thời bấy giờ.

Ví dụ, ngay sau khi lấy được lục tỉnh Nam kỳ, họ lập tức bãi miễn khoa cử cùng các trường dạy chữ Hán tại đây, và bắt đầu cho học sinh học song ngữ Pháp - Việt. Đến năm 1915 và 1918, giáo dục ở miền Bắc và miền Trung cũng theo bước miền Nam. Mặc dù Thái Phỉ công nhận về phương diện tổ chức thì người Pháp khá chu đáo, nhưng chương trình học của họ lại quá nặng nề. Học sinh từ khi còn nhỏ đã bị nhồi nhét quá nhiều kiến thức, song lại không được chú trọng rèn luyện đạo đức và tính cách. 


Lời kết từ Fonos

Bạn thân mến, bạn vừa nghe xong tóm tắt sách Một Nền Giáo Dục Việt Nam Mới - tác phẩm khắc họa rõ nét tình hình giáo dục và thanh thiếu niên của nước ta trước năm 1945, giúp độc giả hiểu hơn về một giai đoạn lịch sử của đất nước. 

Quan trọng nhất, tác phẩm nói lên những suy tư sâu sắc của một vị trí thức đương thời, cũng như những cải cách đầy tâm huyết của ông. Lý tưởng của Thái Phỉ về “một con người Việt Nam mới” vẫn còn nguyên vẹn giá trị trong xã hội ngày nay, và có thể cả trong xã hội mai sau.  

Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Một Nền Giáo Dục Việt Nam Mới trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!

Nội dung thứ 3: Kiến nghị cải cách giáo dục - “Quần chúng giáo dục” và “Thượng lưu giáo dục”.

Đối với Thái Phỉ, “một người mới của xã hội Việt Nam mai sau” cần phải có đủ thể chất lẫn tinh thần để sẵn sàng sống tự lập trong môi trường cạnh tranh cao. Họ phải có sức khỏe bằng cách ăn uống, luyện tập một cách điều độ. Họ không cần có cơ thể tráng kiện như lực sĩ, nhưng có thể “đi bộ lâu mà không thấy mệt, đứng lâu không thấy chồn, ngồi lâu không thấy mỏi”. Họ cũng phải có thói quen sống sạch sẽ, vệ sinh để ngăn ngừa bệnh tật.

Về tinh thần, “người Việt Nam mới” phải biết “yêu mình, yêu người, yêu nhà, yêu nước, yêu nhân loại”. Họ cần có tinh thần độc lập, không ỷ lại vào cha mẹ, gia đình, có óc khoa học, biết nghi hoặc và phê bình. Ông cũng khuyến khích phát triển tính thực tế và tính kỷ luật, tránh sống xa hoa, lười biếng. Đặc biệt, Thái Phỉ cho rằng thanh thiếu niên Việt Nam thời bấy giờ phải luôn ghi nhớ công ơn tổ tiên, sống có lý tưởng, và có “ý thức quốc gia”.

Để đào tạo ra “người Việt Nam mới”, Thái Phỉ mạnh dạn đề xuất kế hoạch cải cách. Giáo dục nên được chia ra “quần chúng giáo dục” – tức giáo dục dành cho đa phần người bình thường, và “thượng lưu giáo dục” – tức giáo dục dành cho những người có tài năng vượt trội. “Quần chúng giáo dục” lại chia ra làm “hướng thôn giáo dục” và “thành thị giáo dục”, chủ yếu là dạy nghề cho học sinh, chú trọng thực hành. Chương trình học ở các bậc nên đơn giản và thiết thực.

Ông còn đề xuất lập hội phụ huynh học sinh và hội nhi đồng để kiểm soát chương trình học và sách giáo khoa. Việc đi nghĩa vụ quân sự nên là bắt buộc nhằm rèn kỷ luật và chữa “bệnh xa hoa” cho giới trẻ. Ngoài ra, ông kiến nghị kiểm duyệt tất cả các ấn phẩm, sách báo, “phim xi-nê” nhằm loại bỏ các văn hóa phẩm độc hại. Trong gia đình, các phụ huynh cần tự mình làm gương cho con trẻ bằng cách cẩn thận lời ăn tiếng nói hằng ngày, sống giản dị, không phù phiếm.


Một Nền Giáo Dục Việt Nam Mới ra mắt năm 1941 chứa đầy trăn trở của Thái Phỉ về một thế hệ thanh niên Việt Nam đang bị “ru ngủ” bởi chính quyền thực dân. 

Một Nền Giáo Dục Việt Nam Mới

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu