Gustave Dumoutier

Tổng quan

Dù ở bất cứ đâu, thuộc nền văn hoá nào thì khi nhắc đến tang lễ, người ta vẫn dành một cái nhìn đầy thành kính cho nghi lễ này. Đám tang đối với người Việt mà nói, không chỉ mang ý nghĩa về mặt đức tin mà nó còn thể hiện lòng tôn kính của người sống, lòng hiếu đạo của con cháu đối với người đã mất. Nhận thấy những ý nghĩa đó cùng sự cầu kỳ trong nghi thức tang lễ của người An Nam, Gustave Dumoutier đã ghi chép lại những nghi thức trong đám tang vùng Bắc kỳ bằng con mắt và tư duy khoa học của người phương Tây. 

Quyển sách Nghi Thức Tang Lễ Của Người An Nam mô tả chân thực, chi tiết đám tang của người Việt thời bấy giờ qua góc nhìn nghiên cứu dân tộc học tôn giáo: từ luật thành văn đến phong tục về tang chế. Điều đặc biệt là tác giả đã không đi sâu vào các học thuyết Phật, Lão, Nho trong các nghi thức, ông chủ yếu quan sát và khai thác yếu tố dân tộc học trong tang lễ. 

Sau đây, mời bạn cùng Fonos tìm hiểu nghi thức tang lễ và niềm tin của người Việt thế kỷ 19 thông qua 3 nội dung chính của quyển sách Nghi Thức Tang Lễ Của Người An Nam: Nghiên Cứu Dân Tộc Học Về Mặt Tôn Giáo.

Nội dung thứ nhất: Từ lúc hấp hối đến phút lâm chung.

Đối với người Việt ngày xưa, nghi thức tang lễ được bắt đầu ngay từ lúc một người còn đang hấp hối. Gia đình sẽ mời một vị sư đến đọc một bài kinh, nhằm báo với bề trên có người sắp mất để gia tiên, thần linh đón họ đi và không để cho ma quỷ quấy phá. Người nhà cùng lúc đó sẽ đặt một đôi đũa vào giữa hai hàm răng, chuẩn bị cho nghi thức phạn hàm, nghĩa là “bữa ăn cuối cùng của người chết.” 

Đến lúc người chết trút hơi thở cuối cùng, người ta đắp một tấm lụa dài 2 mét gọi là hồn bạch để thấm hơi thở ấy cùng linh hồn của người chết. Trong lúc đó, nhà sư đọc kinh xá tội và kinh mở đường lên trời cho linh hồn người đã khuất. Sau khi hoàn tất hai bài kinh, nhà sư dùng một cái nồi đựng đầy nước, ngâm trong đó năm hương liệu khác nhau rồi nhúng ướt đầu ba ngón tay phải. Nhà sư vừa đặt lần lượt ba ngón tay lên mắt, tai, miệng, mũi, hậu môn và cơ quan sinh dục người chết, vừa niệm “Nam mô a di đà phật”, kêu gọi linh hồn tìm lại con đường của mình. Bài kinh vừa dứt, gia đình lấy nước trong nồi ngũ hương ấy để lau rửa cho người chết. Trong lúc lau rửa, người nhà có thể dựa vào vị trí còn ấm trên thi thể mà đoán biết được kiếp sau của người chết sẽ sinh trong phận sang - hèn, sướng - khổ thế nào. 

Tắm rửa theo đúng nghi thức xong, người nhà đặt người chết nằm trên một chiếc giường rồi thay xiêm y cho thi thể. Cùng lúc đó, họ kê hai chiếc bàn ở hai bên giường để thực hiện nghi thức phạn hàm. Theo đó, con trai trưởng của người chết sẽ đặt ba đồng tiền trinh và cơm lần lượt vào bên trái, chính giữa và bên phải miệng. Hoàn tất việc đặt cơm, gia chủ đến ngồi bên trái bàn, sai người lấy tấm hồn bạch lau đôi mắt tử thi rồi đắp lên mặt người chết một tấm vải liệm và lấy một lá phướn viết hoặc thêm ngày tháng sinh - mất, chức tước và công đức của người quá cố.

Nội dung thứ 2: Các nghi thức, tục lệ trước và sau khi chôn cất.

Quan tài cho người chết được khiêng đến ngay sau nghi thức tắm rửa. Nhà sư đặt các đạo bùa và kinh Phó Chúc Địa Tạng vào tay áo người chết như một tờ giấy thông hành. Liệm xong, con và cháu trai của người chết đặt thi thể vào trong quan tài. Họ dùng quần áo của người chết lấp kín những khoảng trống để tránh tình trạng thi thể bị lệch đi trong khi di chuyển quan tài. Tiếp đến, họ lấy máu của chim bồ câu trắng vẩy lên thi thể rồi bỏ xác chim cùng một bộ bài, một quyển lịch vào một góc quan tài. Xong xuôi, nhà sư dùng một con dao, khứa vào 3 điểm đầu - giữa - cuối của quan tài như một nghi thức cắt đứt mọi bất hạnh, quyến luyến của người chết với cuộc đời. 

Cuối cùng, nhà sư chủ trì việc dâng rượu và cúng cho vong hồn người chết rồi mới đem quan tài đi chôn. Tuỳ vào nguyên nhân lìa đời mà người ta sẽ chôn và thực hiện một số nghi thức khác cho người chết, đặc biệt là những người chết bởi những lý do kinh khủng như sét đánh, chết đuối, chết chém, chết do hổ vồ hoặc rắn cắn,… 

Khách đến viếng tang phải mặc quần áo trắng, đến vái 2 lần trước quan tài. Gia chủ lạy đáp lễ cho khách viếng và trả lễ cho những người phúng điếu bằng cách gửi bánh cho họ. Những người chết do tự tử, chết đuối và chết do nhà sập thì khách không được phép phúng điếu. Từ lúc gia chủ trở về sau khi đã chôn cất người chết, người nhà phải mời thân tộc, bạn bè, hương chức đến ăn cỗ đám ma. Đây được xem là bữa ăn “trả nợ miệng” cho người chết, nghĩa là trả cho xong những lần người quá cố được người khác mời ăn khi còn sống. 

Việc đưa ma, lập mộ, chọn địa thế ngôi mộ, cải táng,… cho người chết cũng tuỳ thuộc vào địa vị, gia thế của người chết mà có sự khác nhau về quy mô. Những gia đình có của rất quan trọng vị trí của ngôi mộ. Họ tin rằng nếu lập mộ ở đất tốt thì con cháu đời sau sẽ hưởng phúc trọn đời. Tác giả cũng kể lại câu chuyện lập mộ cho cha ông của Đinh Tiên Hoàng và Trần Cảnh làm minh chứng cho việc vị trí phần mộ tổ tiên đã giúp họ ngồi lên ngai vàng cao quý. 


Nội dung thứ 3: Hành trình của linh hồn sau khi từ giã cõi đời.

Tác giả nhận định, từng chi tiết trong đám tang đều cho thấy người An Nam rất coi trọng thế giới duy linh. Mọi nghi thức họ làm, mọi bài kinh họ tụng đều mong linh hồn người chết đến cõi cực lạc hay chí ít cũng là được đầu thai làm người. Đa số người Việt tin rằng linh hồn đi qua vòng luân hồi để nắm lấy cơ hội hoàn thiện bằng những việc làm công đức, từ bi. Nếu sinh thời họ không nhận thức được cơ hội đó mà làm điều tai ác, linh hồn khi chết sẽ phải bị đọa đày bởi những hình phạt nơi địa ngục. 

Địa ngục trong quan niệm của người Việt được chia thành mười khu vực rộng lớn, được cai quản bởi mười vị thần gọi là Thập Điện Vương. Linh hồn sau khi rời khỏi xác sẽ đến Nhất Điện trình diện Phán quan để xét công - tội. Người trong sạch, thiện lương sẽ được đầu thai nơi cảnh giới cao hơn. Người có công - tội ngang nhau thì đầu thai làm kiếp người để tiếp tục hoàn thiện và đền lại tội lỗi. Những kẻ phạm tội lớn sẽ bị dẫn lên Nghiệt kính đài để soi ra tội lỗi của chúng, dù là tội bí mật nhất cũng bị phơi bày. Dựa trên nghiệp ác đã gieo, linh hồn phải chịu hàng loạt khổ hình từ Nhị Điện đến Cửu Điện. 

Những linh hồn được chỉ định đầu thai ngay từ đầu hoặc sau khi đã chịu hết hình phạt sẽ đến thẳng Thập Điện để được định rõ số phận ở kiếp sau. Dù là kiếp người hay súc sinh họ cũng được uống một bát canh Mê thang để quên đi tiền kiếp rồi đầu thai, bắt đầu một kiếp lai sinh có vai trò định đoạt sướng - khổ của họ trong lần tiếp theo đến địa ngục. 

Lời kết từ Fonos

Bạn vừa nghe xong tóm tắt sách Nghi Thức Tang Lễ Của Người An Nam - Nghiên Cứu Dân Tộc Học Về Mặt Tôn Giáo. Thông qua những nội dung được truyền tải trong sách, ta có thể thấy tang lễ đóng vai trò quan trọng đối với cuộc đời mỗi người. Tang lễ báo hiệu cho sự kết thúc của đời người, đồng thời mở ra cánh cổng cho người đã khuất đến với thế giới bên kia, nơi họ nhận lấy luật nhân quả, hoặc đi đến một cuộc đời mới. 

Dù được thể hiện dưới góc nhìn khoa học, nội dung sách vẫn không làm giảm đi những giá trị về mặt tinh thần của những “nghi thức tang lễ của người An Nam”.

Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Nghi Thức Tang Lễ Của Người An Nam trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!

Nghi Thức Tang Lễ Của Người An Nam: Nghiên Cứu Dân Tộc Học Về Mặt Tôn Giáo (2020) ghi ghép những nghi thức trong đám tang của người Việt ở thế kỷ 19. Dưới góc nhìn của khoa học dân tộc về mặt tôn giáo Phương Tây, quyển sách trở thành tài liệu tham khảo đáng giá cho những ai muốn tìm hiểu về nghi thức tang lễ, niềm tin và đời sống tinh thần đã ăn sâu vào nền văn hoá Việt Nam.

Gustave Dumoutier (1850-1904) là một nhà nghiên cứu nhân học, dân tộc học và khoa học tôn giáo người Pháp. Ông đến Việt Nam năm 1886 và trở thành Giám đốc Học chính Trung - Bắc kỳ. Những ghi chép về dân tộc học, tôn giáo, văn hoá và lịch sử Việt Nam của ông đã để lại cho người Việt những tài liệu có giá trị cao về mặt nghiên cứu.


Nghi Thức Tang Lễ Của Người An Nam

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu