Cao Xuân Hạo

Tổng quan

Dường như mỗi khi nhắc đến ngôn ngữ tiếng Việt, người ta lại gán ghép ngay cái sự khó nhằn vào câu nói quá đỗi quen thuộc “Phong ba bão táp không bằng ngữ pháp Việt Nam”. Thật ra, dưới ngòi bút phân tích của giáo sư Cao Xuân Hạo, tiếng Việt được hiểu theo một góc nhìn rất khác, không phải cứ nhất nhất theo cái cấu trúc ngữ pháp phương Tây từ thời Pháp thuộc đến tận bây giờ. Ông không đưa ra một hệ thống ngữ pháp, mà nêu lên từng vấn đề cụ thể của tiếng Việt một cách hết sức tỉ mỉ, tập trung, thú vị, nhằm giải quyết cái “đề” mà ông đặt cho từng bài viết. Từ đó, độc giả sẽ thấy được cái khác biệt trên sách vở và cảm thức về tiếng mẹ đẻ trong lời ăn tiếng nói hằng ngày. 

Là một người mặc dù có khá nhiều lời lẽ “chướng tai, tuy không bao giờ thô lỗ” nhưng lại “chừng mực, thậm chí cái chừng mực ấy còn chính xác đến mức chi li”, giáo sư Cao Xuân Hạo đã lý giải những vấn đề mà một người Việt Nam cần biết, nhưng lại không phải ai cũng biết. Sự thẳng thắn trong từng câu chữ của ông đã cho thấy tình yêu mãnh liệt đến nặng lòng dành cho ngôn ngữ dân tộc – thứ ngôn ngữ trong sáng, đẹp đẽ đã thấm trong máu thịt người Việt Nam từ thuở còn nằm bụng mẹ, hoàn toàn xứng đáng được quý trọng và nâng niu.   

Sau đây, mời bạn cùng Fonos điểm qua 3 nội dung chính trong cuốn sách Tiếng Việt, Văn Việt, Người Việt.

Lời kết từ Fonos

Bạn vừa hoàn thành 3 nội dung chính của cuốn sách Tiếng Việt, Văn Việt, Người Việt, được Fonos chọn lọc để chia sẻ đến bạn. 

Bạn thân mến, đôi ba dòng trên đây không thể nào nói hết được sự cống hiến hết mình và tình yêu đẹp của nhà ngôn ngữ học Cao Xuân Hạo dành cho ngôn ngữ dân tộc. Tiếng Việt, Văn Việt, Người Việt đã mở ra cho tiếng Việt một cách nhìn rất mới, thú vị, gần gũi và mạnh hơn “phong ba bão táp”.

Cuốn sách đã chứng minh rằng, tiếng Việt không phải là tiếng Pháp và cũng không theo một cấu trúc Tây Âu nào cả. Nó vẫn là một thứ tiếng trong sáng, chính xác, tinh tế, đẹp đẽ, xứng đáng được dân ta quý trọng và nâng niu, như lời tác giả: “Linh hồn của tiếng Việt không hề mất!”.

Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Tiếng Việt, Văn Việt, Người Việt trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!

Nội dung thứ 2: Văn Việt; Người Việt và Văn hoá Việt.

Tiếng Việt, cũng như các loại tiếng khác, là thứ ngôn ngữ máu mủ từ thuở hồng hoang của người Việt. Vì vậy nó gắn liền hơn cả và đi sâu vào “Người Việt và văn hoá Việt”, cũng như dần đi vào trong các tác phẩm “Văn Việt” của người mình.

Phân tích sâu về nghĩa của “mày ngài” trong “Râu hùm, hàm én, mày ngài”, câu thơ trích từ truyện Kiều – một tác phẩm văn học nổi tiếng của nước ta - tuy cũ và nhỏ nhưng cũng có liên quan đến một vài nguyên lý quan trọng của tiếng ta. Trước hết, nó buộc ta nhìn lại mối quan hệ ngữ pháp giữa hai từ đơn tiết ghép lại thành cặp, không có giới từ hay liên từ đứng giữa; sau là nghệ thuật tu từ ẩn dụ để tả người mà ông cha ta thường sử dụng trong văn học nước nhà. Hay nhìn lại chữ “song viết” trong Quốc  m Thi Tập của Nguyễn Trãi, chúng ta sẽ ngạc nhiên với tính đa nghĩa của nó. “Song” không phải là “song cửa”. Và “viết” có thể là “vát” hay “bát” mà chúng ta đã đọc nhầm chăng?

Tác giả cũng bàn luận về tính hiếu học của người Việt xưa và nay. Ông cho rằng, tác động của phương tiện truyền thông đại chúng “lớn tiếng quảng cáo” về lối sống “sành điệu” khiến không ít thanh niên có lối tư duy “tầm thường”: học chỉ vì tấm bằng; sợ bõ công học hành lại chỉ nhận được đồng lương ít ỏi, không bằng ông giám đốc doanh nghiệp chỉ học đến hết cấp một hoặc cũng chẳng đủ chi trả cho một bữa nhậu. Tuy nhiên ông vẫn tin tưởng, chừng nào tính hiếu học hãy còn thoi thóp trong một số người Việt bất chấp sự khinh miệt của xã hội, thì vẫn còn có thể hy vọng rằng sẽ có lúc nó được hồi sinh. Vì đó là một trong những đức tính cao quý nhất của con người.

Nội dung thứ 3: Nặng lòng. 

Nếu trên cõi đời này có những nghề “bạc bẽo”, như người ta thường gọi, thì nghề biên tập viên có lẽ là xứng đáng hơn cả với “danh hiệu” này. Đọc sách hay bài vở, người ta chỉ chú ý đến tên tác giả, rồi may ra là tên dịch giả, chứ không ai biết đến tên biên tập viên bao giờ. 

Đó cũng chính là trường hợp về người “thầy” Hướng Minh mà giáo sư Cao Xuân Hạo kính trọng. Với sự bồng bột của tuổi trẻ, tác giả vốn cho rằng mình luôn đúng, nhưng sau đó đã được “thầy” Hướng Minh tỉ mẩn chỉ ra những cái sai. Ví dụ như “tuy” và “mặc dầu” không giống nhau, “dù” dùng để nói về những sự thể không có thật hay chưa có thật, “cây phượng vĩ” và “cây hoa phượng” là hai loại cây khác nhau,… Những sai sót trên, mặc dù rất nhỏ nhặt nhưng tận đến sau này, giáo sư vẫn nhớ mãi.

Khi đứng trên “suy nghĩ và ước mong của một người đọc”, Cao Xuân Hạo rất khao khát, mong chờ được rung cảm với những hình ảnh cao đẹp từ những tác phẩm nước nhà. Ông tin rằng tất cả những ai còn tin tưởng ở tương lai đều có niềm khát khao về cái “hay”, cái giá trị nghệ thuật có sức mạnh làm rung chuyển những đường tơ thẩm mỹ trong tâm hồn bằng những con chữ.

Nội dung thứ nhất: Tiếng Việt.

Suốt những năm tháng đi học, ngoài các bài văn mẫu, chúng ta luôn được dạy phân tích một câu bắt buộc phải có đầy đủ chủ ngữ và vị ngữ. Thế nhưng, giáo sư Cao Xuân Hạo lại khẳng định rằng, tiếng Việt không thể ép buộc theo cái khuôn khổ Âu châu chủ-vị như vậy được, mà ngữ pháp tiếng Việt có một cấu trúc khác hẳn, rất linh động: “nó gồm hai phần trong đó phần thứ nhất nêu lên một cái đề (một đề tài) còn phần thứ hai nói một điều gì có liên quan đến cái đề ấy. Phần này gọi là thuyết”. Vì vậy, trong câu “Hôm nay có ăn cơm không?”, tuy không có chủ-vị rõ ràng, nhưng chúng ta vẫn hiểu và sử dụng nó, không chỉ trong văn nói mà còn trong văn học. 

Đối với việc sử dụng từ ngữ vay mượn và từ “thuần Việt”, có những người thể hiện lòng yêu nước bằng cách bài trừ tất cả những từ được cho là đi vay mượn của nước ngoài để thay thế bằng từ thuần Việt. Lại cũng có những người cảm thấy việc dùng từ ngữ vay mượn như một thứ ngôn ngữ “bác học” nên được nhân rộng để thể hiện sự uyên bác của mình. Việt Nam trải qua mấy nghìn năm lịch sử, thông qua sự tiếp xúc giao thương với các nước khác, không tránh khỏi việc vay mượn từ ngữ của họ. Tuy nhiên theo thời gian, những từ ngữ vay mượn đã dần được Việt hoá và có dáng dấp riêng của nó, được sử dụng tuỳ theo từng trường hợp. Chính vì thế, cần có cái nhìn rộng mở hơn, cẩn thận hơn khi sử dụng từ ngữ vay mượn. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng từng nhắc nhở cán bộ khi giao tiếp với quần chúng nhân dân thì cần dùng từ ngữ bình dân, đơn giản và dễ hiểu; ngược lại, những từ ngữ “bác học” sẽ được dùng trong các trường hợp trang trọng, lịch sự. Ví dụ: chúng ta nên nói “nữ y tá” thay vì “y tá gái”, hay “thằng Út nhà tôi và vợ nó” thay vì “thằng Út nhà tôi và phu nhân”.

Ngoài ra, giáo sư cũng nêu rõ và thẳng thắn quan điểm về ngôn ngữ trong bình luận bóng đá, hay kịch liệt phản đối cái sai “về cách viết và cách đọc tên riêng nước ngoài trên văn bản tiếng Việt”. Ông còn trích dẫn nhiều bài báo để chỉ ra được những cái mới, cái thú vị, thậm chí cả cái sai mà chúng ta tưởng như thông dụng, quá đỗi quen thuộc khi sử dụng tiếng mẹ đẻ. Chẳng hạn như các bài: “Đi bao giờ” và “Bao giờ đi”; “Ổng”, “Ảnh”, “Bển”; Vân vân (v.v...) và chấm lửng (...); “Tìm” và “Kiếm”...

Tiếng Việt, Văn Việt, Người Việt là tuyển tập các bài viết của giáo sư Cao Xuân Hạo được đăng rải rác trên báo chí từ năm 1982 đến năm 2001, cung cấp những ý kiến có thể coi là “bạo phổi” nhưng lại mở ra cho người đọc cái nhìn mới, suy nghĩ mới về thứ gần gũi với chúng ta nhất: tiếng Việt. 
Giáo sư Cao Xuân Hạo (1930 - 2007) là nhà ngôn ngữ học người Việt với nhiều đóng góp trong việc định hình phương pháp phân tích cấu trúc câu tiếng Việt. Ngoài ra, ông còn là một dịch giả, giáo sư văn chương uyên bác. Năm 1985, ông được Hội Nhà văn Việt Nam trao tặng Giải thưởng về dịch thuật.

Tiếng Việt, Văn Việt, Người Việt

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu