Nick Arnold

Tổng quan

Có bao giờ bạn cảm thấy cô đơn khi ở một mình không? Hãy quên chuyện đó đi, vì thực tế là tất cả chúng ta chẳng ai từng thực sự “một mình” cả. Trái lại, trong căn nhà yêu dấu, và ngay cả trên cơ thể của chúng ta, đều có hàng triệu kẻ khác sống nhờ. Đa phần chúng đều bé xíu, và phải dùng đến kính hiển vi mới thấy được.

Vi Sinh Vật Vi Tính giới thiệu với chúng ta về những sinh vật tí hon này. Bạn sẽ được biết về lũ vi khuẩn siêu dẻo dai, lũ virus “âm hiểm” chuyên bóc lột tế bào, và những con rận thích ký sinh trên kẻ khác... Bên cạnh đó, bạn sẽ còn được học hỏi thêm về lịch sử của “đôi mắt thần” giúp con người nhìn vào thế giới siêu nhỏ ấy, tức chiếc kính hiển vi.  

Sau đây, mời bạn cùng Fonos điểm qua 3 nội dung chính trong cuốn sách Vi Sinh Vật Vi Tính.


Nội dung thứ nhất: Ai là người đầu tiên quan sát vi khuẩn?

Đến nay, chúng ta vẫn chưa biết chắc thấu kính ra đời từ khi nào, và ai là người đầu tiên tạo ra chúng. Các nhà khảo cổ đã phát hiện một miếng đá thủy tinh hình thấu kính có tuổi đời 4.500 năm trên đảo Crete, và tìm thấy một miếng khác do người Assyri chế tạo vào năm 800 trước Công nguyên ở Iraq. Tuy nhiên, vẫn chưa có bằng chứng cho thấy những miếng đá này thực sự từng được dùng để làm thấu kính.

Ghi chép cổ nhất về thấu kính là vào khoảng năm 4 đến năm 65 trước Công nguyên, mô tả triết gia Seneca từng sử dụng một bình thủy tinh đựng nước nhằm phóng to các văn bản trong thư viện lên để dễ đọc hơn. Có vẻ từ xưa, người ta đã biết mài thủy tinh để làm thấu kính nhằm đọc văn bản hoặc kiểm tra hàng hóa. Nhưng mãi đến thế kỷ 17, một thương nhân người Hà Lan tên Antony van Leeuwenhoek mới cải tiến thấu kính thành một loại kính hiển vi đơn giản, bằng cách gắn chúng vào một bản kim loại có trục vít điều chỉnh tiêu cự.   

Với chiếc kính hiển vi thô sơ, Antony đã quan sát nước mưa, vỏ cây, nước bọt, tế bào da,… và ngạc nhiên khi phát hiện các sinh vật nhỏ xíu sinh sống ở những nơi ấy. Điều này đã khiến ông trở thành người đầu tiên nhìn thấy vi khuẩn, và quan sát được chấy chui ra từ trứng. Trước Antony, không ai biết chấy đến từ đâu, và họ cho rằng chúng sinh ra từ đất bụi. Antony còn phát hiện các thực vật tí xíu gọi là tảo và động vật nguyên sinh.

Ngày nay, chúng ta có nhiều loại kính hiển vi tối tân, trong đó có kính hiển vi điện tử. Loại kính này rất hữu dụng trong việc quan sát sự vật siêu nhỏ, thậm chí kính hiển vi điện tử ống quét còn có thể thấy hình ảnh của các nguyên tử. Chiếc kính hiển vi điện tử ống quét đầu tiên ra đời năm 1981, do hai nhà khoa học Thụy Sĩ là Gerd Binnig và Heinrich Rohrer chế tạo. Ứng dụng của kính hiển vi rất đa dạng, trải dài từ giám định pháp y đến kiểm tra chất lượng vàng và kim cương…


Nội dung thứ 2: Những kẻ sống nhờ khó ưa.

Nhờ kính hiển vi, thế giới mới mẻ và lạ lùng của những sinh vật siêu nhỏ mở ra trong mắt chúng ta. Đầu tiên là nhóm vi thực vật, tức nấm, tảo và địa y. Nấm không chỉ gồm các loại nấm chúng ta chế biến thành món ăn, mà còn gồm cả mốc, meo và men. Nấm mốc sẽ xuất hiện ở những nơi ẩm thấp, và đặc biệt thích “đánh chén” những món đồ làm từ gỗ. Dưới kính hiển vi, chúng thường trông từa tựa như những “con giun đỏm dáng với mái tóc mì tôm”.

Kế đến là lũ bọ tí hon, dài chưa đầy 0,2 mm, chuyên sống ký sinh. Chẳng hạn, có đến 30 loài rận bé xíu sống trên người của một loài vẹt Mexico, chuyên ăn lông và da chết của vẹt. Lâu ngày, chúng có khả năng khiến da lông của vẹt gặp vấn đề nghiêm trọng. Hay những con “giả bò cạp”, tên tiếng Anh là pseudoscorpion, thì hay bám vào lông lũ ruồi để di chuyển. Khi không còn muốn “ngao du” nữa, “giả bò cạp” sẽ buộc con ruồi đáp xuống đất, rồi dùng đôi càng độc xẻ thịt nó.  

Tương tự, họ bọ chét cũng chẳng thân thiện gì. Chúng chuyên ký sinh trên động vật và hút máu vật chủ. Nhiều loài động vật còn có hẳn… loài bọ chét đặc trưng của riêng chúng. Ví dụ, chó có bọ chó, tatu có bọ tatu, nhím có bọ nhím. Đặc biệt, lũ bọ nhím bản thân cũng bị một loài bọ khác nhỏ hơn ký sinh. Thông thường, đám bọ chét con không thể hút máu, nên chúng sống bằng cách ăn… phân cha mẹ chúng thải ra. 

Ngay cả con người cũng bị chấy rận ký sinh. Lũ này mang trong người một loại trùng rất nguy hiểm, gọi là trùng chấy rận, có thể gây ra bệnh sốt chấy rận. Ngoài ra, con ghẻ cũng là một loại ký sinh khó chịu đối với loài người. Ghẻ cái thường đục thủng da người, hút máu và đẻ trứng vào chỗ đó, khiến da nạn nhân bị nhiễm độc và ngứa ngáy khó chịu. Nơi đẻ trứng ưa thích nhất của chúng chính là kẽ ngón tay, ngón chân của chúng ta. 


Nội dung thứ 3: Vi sinh vật – thế giới đông đúc nhưng vô hình.

Cơ thể người là một thế giới nguyên sinh đầy “núi non” và “rừng rậm” - chốn địa đàng của hàng triệu vi sinh vật khác nhau. Chỉ trên má và mũi chúng ta đã chứa hơn 2 triệu vi khuẩn, còn toàn bộ khuôn mặt thì có đến 72 triệu. Nghe thật kinh khủng, song thực ra không có gì đáng sợ hãi. Ngoại trừ các vi khuẩn gây bệnh, phần lớn số còn lại đều vô hại với chúng ta, thậm chí có những loại rất có ích. Ví dụ, một số loại vi khuẩn sống trong ruột giúp tạo ra vitamin K, giúp chống đông máu. 

Vi khuẩn có đủ hình dạng nhưng đều bé đến mức không thể quan sát bằng mắt thường. Khi di chuyển, vi khuẩn sẽ uốn éo người, quẫy đập đuôi, hoặc quạt những chiếc lông tí hon trên người. Tất cả đều rất dẻo dai, nhờ vào lớp kén dày bảo vệ cơ thể. Cũng nhờ đó mà chúng có thể sống sót rất lâu trong những môi trường cực kỳ khắc nghiệt. Thậm chí, có loại vi khuẩn có thể sống được dưới đáy biển lạnh giá suốt 3.000 năm. 

Virus là những sinh vật nhỏ hơn cả vi khuẩn, phải dùng kính hiển vi điện tử mới thấy được. Về cơ bản, virus là một chuỗi ADN. Chúng gây bệnh bằng cách chui vào tế bào, buộc tế bào phải sản sinh ra các virus mới cho đến khi tế bào kiệt quệ rồi chết đi. Có rất nhiều loại virus, trong đó, một số là những sát thủ tí hon tàn bạo, ví dụ như virus cúm chuyên tấn công các tế bào ở họng, virus gây bệnh sốt vàng da, virus gây bệnh dại…

Ngoài vi khuẩn và virus, động vật nguyên sinh - tức động vật đơn bào - cũng nằm trong nhóm vi sinh vật. Chúng có khả năng sinh sản rất nhanh, chẳng hạn trùng đế giày có thể tự nhân đôi sau mỗi 22 giờ. Thức ăn của chúng là vi khuẩn, và chúng sẽ chộp lấy món khoái khẩu ấy rồi nuốt chửng trong lúc đang di chuyển. Trùng amip cũng là một dạng động vật nguyên sinh. Chúng có mặt ở khắp nơi, từ nước bọt của chó mèo đến trên mặt cỏ xanh. Ngay cả trên răng chúng ta cũng có amip sinh sống.


Lời kết từ Fonos

Bạn vừa nghe xong tóm tắt sách Vi Sinh Vật Vi Tính, được Fonos chọn lọc chia sẻ đến bạn. Tác phẩm là một cánh cổng dẫn ta bước vào vương quốc bí ẩn, lạ lùng của những sinh vật tí hon mà mắt thường không nhìn thấy được. Lời văn giản dị và hài hước, cùng minh họa sinh động giúp bạn dễ dàng làm quen với những kiến thức cơ bản nhất liên quan đến các loại vi khuẩn vi sinh.

Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Vi Sinh Vật Vi Tính trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!


Vi Sinh Vật Vi Tính dẫn dắt bạn đọc bước vào chuyến hành trình thú vị đến thế giới của những sinh vật tí hon - một vương quốc đông đúc, với các vi thực vật, vi khuẩn, virus, rận, chấy, ghẻ,… Tác phẩm còn cung cấp nhiều thông tin về thấu kính và kính hiển vi – những công cụ giúp con người nhìn vào thế giới của những sinh vật bé xíu.

Nick Arnold sinh năm 1964, là tác giả người Anh chuyên viết sách dành cho thiếu nhi. Ông vốn tốt nghiệp chuyên ngành lịch sử, nhưng cuối cùng lại chọn nghiệp viết lách. Ông cũng từng làm biên tập cho các sách chủ đề khoa học và viết báo cho tờ The Guardian. Một số tác phẩm của ông gồm Côn Trùng Gớm Ghiếc, Điện Học Cuốn Hút Đến Tóe Lửa, Hóa Học – Một Vụ Nổ Ầm Vang, Phát Minh Quái Quỷ, Thiên Nhiên Hoang Dã, Cây Xanh Đành Hanh…    


Vi Sinh Vật Vi Tính

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu