Fukuzawa Yukichi

Nội dung thứ nhất: Văn minh là sự tiến bộ của “tri thức” và “đạo đức”.

Nền văn minh nhân loại đi qua ba thời kỳ, bao gồm: 
Dã man: là giai đoạn chưa có văn minh
Bán khai: là khi những yếu tố của văn minh bắt đầu được phát triển nhưng con người chỉ bắt chước, chưa thật sự sáng tạo
Văn minh: giai đoạn con người được tự do, không bị bó buộc trong việc tìm hiểu, tạo ra cái mới và trau dồi tri thức. Đây là giai đoạn đưa con người thoát khỏi tình trạng dã man mà dần tiến bộ
Xuyên suốt quá trình phát triển đó, văn minh cũng được chia ra làm hai loại là văn minh vật chất và văn minh tinh thần. Văn minh vật chất là cái dễ thấy, dễ có được như áo quần, phong cách, trang thiết bị,… Còn văn minh tinh thần chính là khí chất tinh thần của một dân tộc. Một quốc gia văn minh cần theo đuổi và có được văn minh tinh thần trước. Có văn minh tinh thần rồi thì văn minh vật chất sẽ tự động đến sau. 
Khi nói về văn minh, chúng ta không nên bàn luận trên phương diện cá nhân. Thay vào đó, ta phải xem xét những biểu hiện của tinh thần trên tổng thể, cụ thể là “tri thức tập thể” và “đạo đức tập thể” - hai yếu tố hình thành nên khí chất tinh thần của một quốc gia.
“Tri thức” là những gì tiếp xúc với bên ngoài, có tác động lớn đến thế giới xung quanh chúng ta, còn “đạo đức” là những thứ diễn ra bên trong mỗi con người, mang tác động nhỏ hẹp. Cả tri thức và đạo đức đều tồn tại dưới hai dạng là cá nhân và tập thể. Văn minh muốn tiến bộ cần phải có sự phát triển của đạo đức tập thể và tri thức tập thể. Ngoài ra, hai yếu tố này cần được tách biệt với chế độ chính trị, bởi văn minh không phụ thuộc vào chính trị. Bản chất của văn minh là có thể dung nạp nhiều đối tượng, miễn là đối tượng đó phục vụ cho việc phát triển tri thức và đạo đức của xã hội.
Mặt khác, Fukuzawa Yukichi bài xích việc con người chỉ chăm chăm vào cứu rỗi đạo đức ở xã hội Nhật Bản nói riêng và phương Đông nói chung. Ông cho rằng “Người không văn minh dẫu có đạo đức cũng không phát huy được tác dụng của văn minh”. Trí tuệ mới là yếu tố chính làm nên văn minh. Thế nên dù phát triển văn minh cần đến sự tiến bộ của cả đạo đức và tri thức, nhưng ở một mức độ nào đó, văn minh không cần phải phải song hành với cả đạo đức lẫn tri thức. “Người có đạo đức không phải lúc nào cũng làm việc thiện, kẻ không có đạo đức không phải luôn luôn làm việc ác. Những nhân vật có khuyết điểm trong phẩm hạnh cá nhân cũng có thể sử dụng trí tuệ và tài năng của mình để làm nên những chuyện lớn lao”. Đạo đức có thể tốt lên hoặc xấu đi nhưng trí tuệ khi nắm bắt được thì sẽ không mất đi. Tuy vậy, để phát huy hiệu quả tối đa và đạt đến văn minh tối thượng thì trí tuệ và đạo đức vẫn cần phải nương vào nhau mà phát triển.

Nội dung thứ 2: Văn minh phương Tây đáng để noi theo nhưng chưa phải là tiêu chuẩn của văn minh.

Văn minh phương Tây phát triển trong một xã hội luôn có những luồng ý kiến và tư tưởng khác nhau, nhưng phương Tây biết cách dung hòa và chấp nhận chúng. Điều đó cho thấy tính tự do và tự chủ rất cao của văn minh phương Tây. Ngược lại, văn minh phương Đông, cụ thể hơn là Nhật Bản, bị gò bó trong vòng vây của quyền lực chính trị, tôn giáo và hệ tư tưởng Nho giáo, tự do cá nhân bị kìm hãm. 
Con người phương Đông chịu bất công trong các mối quan hệ xã hội như cha-con, vua-tôi, nam-nữ,… nên không phát huy được tự do cá nhân. Sự mất cân bằng quyền lực đó đã dẫn đến lạm dụng quyền lực trong giai cấp thống trị, địa vị của nhân dân không được xem trọng. Giai cấp thống trị cấm đoán và ngăn chặn tất cả những gì họ không thích hoặc cản đường. Ngay cả tôn giáo và học thuật cũng rơi vào vòng xoáy quyền lực khi các tăng lữ, học giả cũng đều là quan triều đình. Hệ tư tưởng Nho giáo bao trùm Nhật Bản dạy con người phải noi theo gương người xưa, trở thành nô lệ cho điển xưa tích cũ mà không tha thiết gì chuyện đi tìm tri thức mới. Tất cả những yếu tố đó kìm hãm sự phát triển văn minh của Nhật Bản lẫn các quốc gia phương Đông.
Với bối cảnh lúc bấy giờ thì tinh thần tự do, tự chủ của phương Tây là điều đáng học hỏi và noi theo. Thế nhưng văn minh phương Tây cũng chưa đạt được mức độ tối thượng của văn minh. Xã hội phương Tây dù vượt trội hơn phương Đông về văn minh nhưng vẫn còn tồn tại những vấn đề của xã hội man di như chiến tranh, cướp bóc,… Vì vậy, chúng ta chỉ nên xem văn minh phương Tây là bước đầu để đi đến văn minh tối thượng. Bởi tự thân văn minh luôn vận động phát triển, phương Tây vẫn đang trên con đường xây dựng và phát triển văn minh mà thôi.

Tổng quan

Thời Minh Trị là một trong những giai đoạn mang tính bước ngoặt của Nhật Bản. Lúc đó nhân dân Nhật Bản cần một hướng đi cho sự phát triển văn minh ở tương lai. Nhật Bản rồi sẽ đi về đâu khi xuất hiện quá nhiều đề xuất cho sự lựa chọn này? Quả như Fukuzawa Yukichi nhận định: “Luận về văn minh là công việc vô cùng khó khăn vì phải cố gắng tìm cho được quy luật rõ ràng trong trạng thái hỗn loạn chồng chéo”. Nhưng với giọng văn thẳng thắn cùng ví dụ dễ hiểu, Bàn Về Văn Minh đã chỉ ra những thời cơ, thách thức và nhiệm vụ mà mỗi công dân Nhật Bản bấy giờ cần đối mặt để xây dựng đất nước.
Mời bạn cùng Fonos khám phá những thời cơ, thách thức và nhiệm vụ đó thông qua 3 nội dung chính của quyển sách Bàn Về Văn Minh.

Nội dung thứ 3: Muốn có được văn minh, phải gìn giữ độc lập quốc gia.

Ở thời điểm Fukuzawa viết Bàn Về Văn Minh, văn minh phương Tây là nền văn minh phát triển cao nhất. Dưới đó là các quốc gia đang trong giai đoạn bán khai như Nhật Bản, Trung Quốc,... Các quốc gia phát triển rồi sẽ chế ngự và chi phối các quốc gia kém phát triển hơn như một hệ quả tất yếu. 
Thế giới ngày nay là một thế giới của thương mại và chiến tranh - nơi mà thương mại là hào quang, còn chiến tranh là phương tiện để quốc gia độc lập nối dài quyền lợi của mình. Các quốc gia bình thường thì cùng nhau giao thương, mua bán, nhưng khi xảy ra chiến tranh thì giết hại lẫn nhau. Hoạt động thương mại mặc dù mang tính cạnh tranh nhưng nó không dựa trên bạo lực mà dựa trên trí tuệ, thế nên khi thương mại phát triển thì không chỉ có dân trí được nâng cao mà khoa học kỹ thuật cũng tiến bộ. Tương tự đối với chiến tranh. Dù bản chất của chiến tranh là bạo lực, nhưng trong thời đại các quốc gia cùng theo một luật chung thì đôi khi những cuộc chiến được khoác lên mình mục đích bảo vệ chính nghĩa, ngăn chặn các quốc gia hành xử trái luật lệ. 
Trước tình hình thế giới ấy, ở Nhật Bản quan hệ chúa-tôi dần được xoá nhoà, xã hội không còn sự phân chia trên-dưới, nhân dân được tự do làm điều mình muốn để tạo ra của cải. Nhưng đó chưa phải là một giai đoạn bình yên vô sự mà chính là nhiệm vụ của thời thế đặt ra cho người Nhật. 
Thách thức lớn nhất Nhật Bản phải đối mặt là ngoại giao. Mặc dù người phương Tây luôn tuyên bố là đề cao tính bình đẳng trong giao thương nhưng trên thực tế thì chưa hẳn. Dù là thương mại hay kiện tụng, người phương Tây luôn có lợi thế hơn khi dùng luật lệ thương mại của chính họ. Nếu Nhật Bản cứ giậm chân tại chỗ mà chịu ràng buộc thì nhân dân sẽ chết ngạt trong sự lạm dụng. Thấy được điều đó, Fukuzawa Yukichi chỉ ra mục đích của giai đoạn mới là phân định rạch ròi giữa nội quốc và ngoại quốc, giữ gìn nền độc lập của nước Nhật. Không có nền độc lập quốc gia thì không thể nào tồn tại được thứ gọi là nền văn minh. 
Bên cạnh đó, giữ gìn độc lập cũng không có nghĩa là đóng cửa hoàn toàn với nước ngoài. Giữ gìn độc lập là phải giữ sự năng động, không mất đi uy thế quốc gia của mình khi giao thương với nước ngoài. Quan hệ ngoại giao cần hợp lý, dung hòa giữa học hỏi và giữ gìn giá trị quốc gia để nâng cao tinh thần đại chúng, biến ngoại giao trở thành yếu tố có ích, thúc đẩy cho nền văn minh Nhật Bản. 

Lời kết từ Fonos

Từ những nội dung trên, chúng ta thấy rằng quyển sách Bàn Về Văn Minh xứng đáng là kim chỉ nam cho nền văn minh của Nhật Bản nói riêng và thế giới nói chung. Dù đã trải hơn một trăm năm nhưng những gì tác giả bàn luận trong quyển sách không hề mất đi giá trị. Độc giả có thể xem quyển sách như một quyển giáo trình về văn minh, bởi như nhà văn Nguyên Ngọc từng nhận định rằng: tư tưởng của Fukuzawa Yukichi về văn minh và tình hình thế giới vẫn còn nguyên tính thời sự và là mẫu mực về con đường văn minh. 
Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Bàn Về Văn Minh trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!

Bàn Về Văn Minh là tác phẩm nói về văn minh giàu tính triết luận, có giá trị cho cả thời bấy giờ lẫn hiện nay. Trong quyển sách, Fukuzawa Yukichi chỉ ra con đường văn minh cho Nhật Bản: noi theo phương Tây để tiến tới văn minh, tiến bộ nhưng đồng thời phải nhìn nhận những giá trị và cả những hạn chế ở quốc gia mình.
Fukuzawa Yukichi (1835 - 1901) là một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất của Nhật Bản, với tư tưởng canh tân. Ông khuyến khích các nhà cầm quyền trút bỏ tư duy lạc hậu thời cổ đại mà tiếp thu học thuật Tây phương để sánh bước với các nước  u Mỹ. Ông là tác giả của hai tác phẩm nổi tiếng là Khuyến Học và Phúc Ông Tự Truyện. Trước những đóng góp to lớn của ông, người dân Nhật Bản vô cùng kính trọng và in chân dung của ông lên tờ tiền 10.000 yên của quốc gia này. 

Bàn Về Văn Minh

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu