Dan Ariely

Nội dung thứ 2: Tính tự cao và khả năng thích nghi có thể khiến ta thành công dân hạnh phúc hoặc… kẻ nghiện mua sắm.

Ta có xu hướng hơi quên đi thực tế rằng ta thường đánh giá quá cao tạo tác của mình. Chẳng hạn, nếu có con, bạn có thể nghĩ chúng là những đứa trẻ tuyệt vời nhất hành tinh. Tiềm thức mang màu sắc phi lý trí này cũng áp dụng trong kinh doanh. Trên thực tế, các thương hiệu khai thác nó khi họ cho khách hàng cơ hội tùy chỉnh sản phẩm. Ví dụ, Converse cho khách hàng cơ hội thiết kế giày thể thao riêng bằng cách chọn chất liệu, màu sắc… Họ đã lợi dụng “tính tự cao của người tạo tác” để khiến khách hàng xem những sáng tạo của họ là đặc biệt và độc đáo.
Ngoài ra, chúng ta còn có một khả năng phi thường để thích nghi với hầu hết mọi thứ. Những cảm xúc từng khiến ta thoát khỏi thực tại sẽ phai dần theo thời gian, và rốt cuộc, ta lại trở về trạng thái bình thường. Chẳng hạn, theo một nghiên cứu về những người trúng sổ xố thì sau khi cơn hưng phấn tột cùng qua đi, mức độ hạnh phúc của họ lại trở về ngang bằng với ngày trước khi trúng số. Tương tự, ta cũng thích nghi với kỳ vọng hoặc trải nghiệm theo cách cân bằng cảm xúc như thế. Đây được gọi là “sự thích nghi theo chủ nghĩa khoái lạc”. Giả sử bạn vừa chuyển nhà và rất phấn khích với sàn gỗ cứng, bóng bẩy trong ngôi nhà mới. Nhưng, sau khi sinh hoạt vài tuần, bạn thậm chí không còn nhận ra nó vẫn ở đó. Sự thích nghi khoái lạc cũng áp dụng cho thói quen mua sắm, khi ta cảm thấy nhàm chán với những thứ mình đang có. Việc ta không nhận ra sự thích nghi của mình lý giải tại sao ta tiếp tục mua những thứ mới và mong đồ vật khiến ta hạnh phúc hơn.
Ta có khuynh hướng liên tục thích nghi với cả những điều tích cực và tiêu cực. Vì vậy, hãy tận dụng sự thích nghi theo hướng có lợi. Nếu những gián đoạn nhỏ ngăn ta thích nghi, thì tốt nhất là đừng gián đoạn những trải nghiệm cực khổ. Lần tới khi bạn lau dọn nhà xe, đừng cứ nghỉ ngơi mỗi 5 phút, vì điều này sẽ khiến công việc còn tẻ nhạt hơn. Ngược lại, nếu bạn đã thích nghi với một mối quan hệ lâu dài đến nỗi thấy nhàm chán, hãy thử “ngắt quãng” sự thích nghi của bạn bằng cách thực hiện các hoạt động hoàn toàn khác với đối phương.

Tổng quan

Ai cũng muốn cư xử theo cách hợp lý nhất có thể. Sẽ thật tuyệt nếu ta luôn biết cách đưa ra quyết định đúng đắn. Hãy tưởng tượng, cuộc sống sẽ tốt hơn biết bao nếu ta luôn chốt được “kèo thơm” nhất trong cửa hàng, trong tình yêu hay trong công việc.
Tất nhiên là không thể, vì thực ra ta khá tệ trong việc hành xử lý trí. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là ta đã hết phương cứu chữa. Cuốn sách Lẽ Phải Của Phi Lý Trí trình bày một số hành vi phi lý trí phổ biến nhất và những cách khả thi để lật ngược thế cờ nếu bạn muốn vươn lên dẫn đầu trong thế giới đảo điên này.
Mời bạn cùng Fonos điểm qua 3 nội dung chính trong cuốn sách Lẽ Phải Của Phi Lý Trí: Lợi Ích Bất Ngờ Của Việc Phá Bỏ Những Quy Tắc Logic Trong Công Việc Và Cuộc Sống.

Nội dung thứ 3: Thành kiến trong quyết định giúp đỡ người khác và lý do tại sao ta nên chú tâm đến những cơn bột phát.

Tại sao nhiều người không cân nhắc kỹ đã vội cho người thân yêu vay tiền, nhưng lại không quan tâm đến việc quyên góp để cứu giúp hàng ngàn người phải di dời hoặc bị thương sau thiên tai hoặc biến động chính trị? Thông thường, ta cảm động đến rơi nước mắt trước bản tin về một bé gái bị rơi xuống giếng, nhưng lại thờ ơ khi nghe về vụ giết hại dã man 800.000 người Rwanda. Thực ra, Stalin từng có lý giải rất xuất sắc về sự phi lý của chúng ta đối với thảm kịch khi ông nói “Cái chết của một người là bi kịch, nhưng cái chết của một triệu người lại chỉ là con số thống kê”.
Các nhà khoa học xã hội gọi phản ứng này là “hiệu ứng nạn nhân có thể xác định được”. Nói một cách đơn giản, chúng ta cảm thấy đồng cảm với ai đó khi ta nhìn thấy hình ảnh, biết tên và có một số thông tin về họ, nhưng ít đồng cảm hơn khi thông tin đó rộng hơn và không gắn liền với một người. Do đó, trong trường hợp thứ hai, chúng ta không hành động. Vì vậy, nếu ta muốn tạo tác động tích cực cho xã hội, ta cần nhìn ra sự phi lý để thấy được điểm quan trọng trong việc giúp đỡ những người không ở ngay quanh ta.
Không chỉ sự đồng cảm thành kiến mà những cơn bột phát tức thời của ta cũng có tác động lớn tới người khác. Hãy hình dung, có ai đó đã cản trở giao thông trên đường bạn đi làm và rồi bạn nổi cơn tam bành. Lần tới khi một tình huống như vậy xảy ra, rất có thể bạn sẽ phản ứng tương tự. Lý do là ta có xu hướng nhìn lại bản thân trong quá khứ để xác định cách hành động trong hiện tại. 
Việc này bắt nguồn từ thực tế là chúng ta có xu hướng nhớ lại những hành động hơn là những trạng thái cảm xúc trong quá khứ. Ví dụ, bây giờ bạn có nhớ được cảm giác của mình vào lúc 6 giờ chiều thứ Sáu tuần trước không? Việc bạn không thể nhớ lại trạng thái cảm xúc khi chửi thề với bạn bè hoặc thô lỗ với đồng nghiệp khiến bạn sẽ lại tiếp tục làm điều tương tự vào lần sau. Đây là lý do tại sao các quyết định ngắn hạn dựa trên cảm xúc có thể ảnh hưởng đến các quyết định dài hạn. Do đó, ta nên chú tâm đến những khoảnh khắc bột phát nhiều hơn.

Nội dung đầu tiên: Không phải tiền, động lực tốt nhất là tìm thấy ý nghĩa trong việc làm.

Hầu hết chúng ta đều cho rằng, tiền được trả càng cao thì ta càng dành nhiều thời gian, công sức cho công việc, và chất lượng đầu ra sẽ càng tốt hơn. Nhưng qua một số nghiên cứu, người ta đã bắt đầu nghiêm túc xem xét lại logic đằng sau quan điểm này. Trong một thí nghiệm, những con chuột được đưa vào mê cung và bị kích điện. Cường độ chấn động càng cao, các con vật càng vất vả tìm đường thoát thân. Thay vì được kích thích để tìm đường, chúng điếng người và hoàn toàn quên mất cách bố trí của mê cung. Cũng giống như loài chuột, con người không thể cố gắng hết sức khi bị áp lực quá lớn.
Cũng có những trường hợp, tiền được trả càng nhiều thì hiệu suất càng cao, nhưng quy tắc này chủ yếu áp dụng cho các công việc chân tay hoặc lặp đi lặp lại. Còn với những công việc đòi hỏi tính đổi mới và sáng tạo, câu chuyện lại khác. Lương của giám đốc điều hành không phải để trả cho việc lao động chân tay, nên việc thúc đẩy dựa trên tiền thưởng thậm chí đôi khi gây bất lợi vì áp lực trước khoản tiền lớn có thể khiến họ làm việc kém hơn. 
Vậy, ta có thể làm gì? Giải pháp là: chi khoản tiền thưởng trung bình cho nhân viên, tức là trung bình cộng tiền thưởng của một nhân viên trong 5 năm gần nhất. Khi đó, hiệu suất vẫn được tưởng thưởng, nhưng áp lực phải hoàn thành việc trước thời hạn sẽ giảm xuống, căng thẳng cũng vơi đi và kết quả thì tốt hơn.
Thế nhưng, tiền không phải là yếu tố duy nhất ảnh hưởng đến tinh thần và động lực làm việc của chúng ta. Trong một nghiên cứu, 2 nhóm người được trả tiền để lắp ráp các mô hình Lego riêng lẻ và họ có quyền bỏ cuộc bất cứ lúc nào. Khi nhóm đầu tiên hoàn thành mô hình, có một nhà nghiên cứu đến xem xét tỉ mỉ. Ở nhóm thứ hai, mô hình bị tháo dỡ ngay lập tức sau khi hoàn thành. Nhìn thấy sự tàn phá, và có cảm giác công việc vô nghĩa, những người trong nhóm thứ hai nhiều khả năng sẽ bỏ việc sớm hơn nhóm có được sự thẩm định. Tóm lại, khi ta cảm thấy công việc của mình mất giá trị, động lực làm việc sẽ bị tác động lớn. Ta không thể bắt tay vào làm công việc vô nghĩa!
Chúng ta cũng chật vật với việc nhìn ra giá trị trong công việc của mình và do đó thường bị mất động lực khi được giao những nhiệm vụ đơn giản. Adam Smith là người đầu tiên đưa ra ý tưởng về sự phân công lao động, tức là chia nhân sự phụ trách các phần nhỏ hơn trong một dự án lớn hơn. Karl Marx đã chỉ trích hành vi này vì nó khiến người lao động làm việc như một cái máy, và không tìm được mục đích trong công việc. Điều này thể hiện rõ ở những người thợ như robot cứ vặn bu lông vào miếng kim loại ngày qua ngày, nên không cảm thấy mình có liên quan đến sản phẩm cuối cùng, ví dụ như ô tô. Đây có thể là lý do tại sao rất nhiều người mất tinh thần trong công việc.

Lời kết từ Fonos

Bạn vừa hoàn thành 3 nội dung chính của cuốn sách Lẽ Phải Của Phi Lý Trí. Hãy tìm nghe phiên bản sách nói đầy đủ trên ứng dụng Fonos để hiểu sâu hơn những thông điệp của tác giả Dan Ariely nhé.
Bạn thân mến, con người chúng ta thích nghĩ rằng mình lý trí và khách quan, nhưng điều này thường khác xa sự thật khi ta phải đưa ra những quyết định khó khăn. Trong những trường hợp như vậy, thành kiến của chúng ta trở nên khó xóa bỏ, đôi khi khiến ta cư xử không đúng mực. Để có những lựa chọn đúng đắn, ta cần nhận thức được sự bất hợp lý của mình và biết cách giải quyết nó.
Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Lẽ Phải Của Phi Lý Trí trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để thưởng thức những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!

Trong Lẽ Phải Của Phi Lý Trí: Lợi Ích Bất Ngờ Của Việc Phá Bỏ Những Quy Tắc Logic Trong Công Việc Và Cuộc Sống (năm 2011), Dan Ariely sử dụng kiến thức từ kinh tế học hành vi để lý giải tại sao chúng ta cư xử một cách phi lý trí, việc đó sẽ ảnh hưởng thế nào đến quá trình ta đưa ra quyết định và liệu có thể làm gì để có lựa chọn đúng đắn hơn.
Dan Ariely sinh năm 1967, là tác giả người Mỹ gốc Israel, từng viết cuốn sách nổi tiếng và lọt vào danh sách bán chạy trên New York Times là Phi Lý Trí. Ông là giáo sư tâm lý học và kinh tế học hành vi tại Đại học Duke, nhà sáng lập tổ chức nghiên cứu Trung tâm Nhận thức Nâng cao, và đồng sáng lập của một số công ty triển khai những hiểu biết sâu sắc từ khoa học hành vi.

Lẽ Phải Của Phi Lý Trí

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu