Tam Lang

Nội dung thứ nhất: Vất vả, tủi nhục nghề kéo xe.

Với sự khuyến khích của ông Bùi Xuân Học, chủ nhiệm Ngọ Báo, Tam Lang quyết định mạnh dạn lên đường đi “làm xe”, để thâm nhập thế giới của những kẻ bị xem là “mạt hạng” thời ấy. Đến gặp cai T., tác giả được phân chiếc xe số 102, cho kéo đến ba giờ sáng, yêu cầu khi trả xe phải nộp đủ sáu hào thuế. Lò cò trong một mảnh sân, anh thay chiếc áo xanh cùng chiếc quần “nẹp trắng” nồng nặc mùi mồ hôi mà cai T. ném cho. Sau khi kiểm tra xe và cắm đầu bơm hơi vào bánh, Tam Lang cầm lấy hai tay gỗ, bắt đầu ra đường thử kiếp sống phu xe. 
Trước nay toàn ngồi cho người ta kéo, tác giả giờ mới trải nghiệm nỗi khốn khổ khi phải làm thằng “người kéo người”. Trời chiều đổ lửa, kéo chiếc xe đi được một lúc mà tác giả đã thấy trong người vừa nóng vừa lạnh, tựa như “một anh chàng đang cơn sốt phải cởi hết quần áo cho người ta giội nước trong một buồng tắm nhà thương”. Kèm theo đó là cảm giác xấu hổ, sợ người khác nhận ra mình. Vừa chán vừa mệt, tác giả lờ tịt khi có khách gọi, chỉ chăm chăm kiếm chỗ nghỉ ngơi, chờ đến giờ thì kéo xe về trả. 
Thế nhưng, đã nhập vào phận phu xe thì không muốn kéo cũng chẳng được. Một lần đang nằm tựa lưng mơ màng thì phía sau chiếc xe bị xô mạnh, khiến tác giả văng xuống đất. Còn chưa kịp nhìn rõ mặt khách thì hắn đã nhảy tót lên ghế, nện gót giày xuống sàn xe mà thét “A lê! Đi mao leen!”. Một “cuốc” đi dài từ Đồn Thủy lên Yên Phụ, khách cứ giậm chân xuống sàn, mồm la hét hối thúc, như thể người đang kéo hắn không phải con người mà là con lừa. Mồ hôi tác giả toát ra như suối, ruột vặn xoắn lại, thịt muốn rã ra, tai mũi miệng thở phì phò há hốc. 
Ì ạch mãi, “anh kéo xe" mới đưa được khách đến nơi. Khốn nạn thay, xa xôi vất vả thế mà khách trả anh có một “đồng hào con”. Anh xin thêm, hắn chửi vào mặt, đấm vào vai, toan lấy dây nịt quất, khiến anh phải vừa kêu cứu vừa chạy. Mọi người nhìn thấy nhưng làm ngơ. Hóa ra, tên khách anh vừa kéo là một tên Tây Vườn Rau mắt xanh mũi lõ, và việc bọn ấy hay đánh và trả thiếu công cu li xe thì dân “quần nẹp trắng” lâu năm chẳng ai lạ gì.

Tổng quan

Ngày nay, mỗi khi cần đi đâu, ta chỉ cần đặt trên app thì đủ loại xe, từ 2 bánh đến 4 bánh, sẵn sàng đến đón. Những chiếc xe người kéo năm xưa giờ hoàn toàn xa lạ trong ký ức của những người trẻ tuổi. Đối với họ, hình ảnh người cu li lom khom kéo chiếc xe, phía trên ngồi chễm chệ các tiểu thư, công tử quần là áo lượt chỉ còn tồn tại trên những bộ phim bối cảnh thời “tiên tổ”. 
Lần mở những trang sách Tôi Kéo Xe của Tam Lang, ta như quay về thời kỳ cách đây gần một thế kỷ. Những thước phim chân thật về xã hội thực dân hiện ra sống động, cứ như thể ta đang đứng ngay trên những con đường thuở xa xưa, ngắm nhìn cảnh đời, thế thái. Bằng ngòi bút tả thực vô cùng điêu luyện, đan xen nhiều cảm xúc cùng những nhận xét chua cay, Tam Lang đã viết nên thiên phóng sự xuất sắc về một hạng người trong xã hội cũ.
Sau đây, mời bạn cùng Fonos điểm qua 3 nội dung chính trong cuốn sách Tôi Kéo Xe, được Fonos chọn lọc chia sẻ đến bạn.

Nội dung thứ 3: Phu xe kéo với tư cách xuống cấp trầm trọng.

Ngụp lặn dưới đáy xã hội, chịu sự khinh bỉ của người đời cùng những trận đòn roi của cai xe, nhiều phu xe tha hóa dần. Ba giờ sáng sau khi trả xe, nộp thuế, húp vội bát xáo bò hôi tanh đến lợm giọng, họ lại quên đời bên bài bạc, thuốc phiện. Họ chẳng còn biết xấu hổ là gì, thản nhiên vừa kéo khách vừa trung tiện, đứng giữa đường thay quần, hay tiểu tiện trước mặt bàn dân thiên hạ. Họ gần như mất đi lòng tự trọng, bởi như tác giả đau lòng nhận xét: “Bị người một giống khinh thị một cách bất công, người phu xe có cần gì phải tự trọng?”. 
Mất đi nhân phẩm còn chưa đủ, nhiều phu xe còn sa chân vào con đường quỷ dữ, chẳng hạn như anh Tư. Vốn anh cũng là học trò, biết hiếu lễ, liêm sỉ, chẳng may gia đình nhiều lần gặp nạn, tan tác cửa nhà, trôi dạt làm nghề kéo xe. Thoạt đầu, anh vẫn giữ lấy cái cốt của một con người lương thiện, nhưng sau trận bị khách lừa tiền rồi bị đám cai xe đánh đập dã man, anh cay đắng “ngộ” ra: “Cái đời, người ta phải lừa lọc nhau, xử tàn tệ với nhau mới sống được, thì sự mình ăn hiền, ở lành, thật thà như đếm, chỉ là trò cười của một thằng nhà quê ngu ngốc trước đám đông những kẻ thị thành”.
Từ đó, anh Tư chân chất, hiền lành biến mất. Anh nhìn thấy ai cũng như rắn rết, và bắt đầu xem tiền là tất cả. Anh phạm tội, nghiện thuốc phiện, ăn nói đểu cáng. Tệ hơn hết, anh kiêm thêm “nghề” ma cô, lợi dụng những lần kéo xe cho các chị em để dò la, thám thính, rồi cấu kết với cai săm “đánh nhựa”, tức hãm hiếp, đe dọa, bắt ép họ phải làm gái điếm, đi khách đem tiền về cho anh ta. 
Tam Lang cho rằng phần lớn nguyên nhân của việc suy đồi tư cách ở cánh phu xe là do xã hội chấp nhận cái cảnh thân người mà làm việc của trâu ngựa, là do giới trung lưu, thượng lưu, tri thức cướp đi nhân phẩm của những người cùng đinh. Anh kiến nghị nên “bỏ đứt nghề xe kéo”, chuyển sang xe đạp, vì lúc ấy “ông ngồi, tôi cũng ngồi’, không còn cái cảnh ông ngồi nhưng tôi lom khom phía dưới kéo xe như súc vật nữa. Theo đó, Tam Lang đưa ra kế hoạch thực hiện xóa bỏ xe kéo, thay bằng xe đạp trong 3 năm, và tin rằng bằng kế hoạch ấy, nhà nước sẽ “gây được đất sống cho anh em phu xe”, còn cánh phu xe sẽ sống mà không mất nhân phẩm vì nghề, không phải lao lực vì nghề, và “hai chân tuy phải làm luôn, nhưng việc làm ấy không phải việc làm của con trâu, con ngựa”.

Nội dung thứ 2: Bọn khách thất đức và lũ cai xe độc ác.

Đời cu li xe đổ mồ hôi sôi nước mắt, nhưng kiếm chẳng bao nhiêu. Người ta sẵn sàng trả đến vài đồng bạc cho một món ăn trong cao lâu, nhưng lại mặc cả từng xu với phu xe kéo. Khách nhìn phu xe bằng nửa con mắt, chính tác giả cũng thừa nhận bản thân từng khinh thường hạng cu li xe. Nếu chỉ vậy thì vẫn còn đỡ, nhưng khốn thay, cánh phu xe đôi lúc còn gặp phải những kẻ bất nhân, khiến họ sống dở chết dở.
Hòa mình vào “cái tổ của một bọn người nghèo khổ”, bên khay đèn thuốc phiện, Tam Lang làm quen với anh Tư, một người đã “làm xe” hơn mười hai năm. Anh Tư chỉ cho tác giả kỹ xảo kéo xe sao cho đỡ mệt, bài thuốc xoa cho đỡ đau nhức, các mánh lới để xin thêm chút xu lẻ từ khách. Quan trọng hơn hết, anh Tư kể với tác giả những lần anh gặp phải vố “xe xoay”, hoặc “xe măng ca”, tức khách chả có đồng nào trong túi nhưng lại gọi xe, rồi bắt phu xe kéo họ chạy lòng vòng suốt đêm chỉ để tìm chỗ nào xoay ít hào trả tiền xe kéo, thậm chí nếu xoay không nổi thì họ quỵt luôn. 
Lại có lần, khách mượn ít tiền để vào nhà Dây thép mua tem, bảo anh Tư ngồi chờ một chốc. Chẳng ngờ, đợi mãi chẳng thấy khách trở ra, anh Tư vào tìm thì mới hay kẻ ấy đã trốn mất dạng. Mất công, mất cả tiền, anh Tư uất ức, kêu khóc rầm đường như điên dại. Sự cố ấy khiến anh Tư không đủ tiền nộp thuế cho cai xe, nên phải chịu một trận nhục hình thừa sống thiếu chết.
Cai xe vốn là lũ “du côn, đầu bò”, đứng ra đại diện chủ xe cho thuê xe rồi ăn vào lưng cánh cu li. Chúng “lấy của cu li đồng mốt bạc thuế, buổi ngày năm hào, buổi tối sáu hào”, mà mỗi chiếc xe, chúng chỉ nộp lại cho chủ xe có bảy hào, còn bốn hào thừa thì chúng đút túi. Chúng sẵn sàng lột quần áo, đánh đập tàn nhẫn người nào nộp thiếu thuế mà chẳng ai dám can ngăn. Chính tác giả cũng chứng kiến cảnh cai xe đánh một người phu xe đến hộc máu vì dám xin nợ thuế một ngày.

Lời kết từ Fonos

Bạn thân mến, bạn vừa nghe xong tóm tắt sách Tôi Kéo Xe. Thưởng thức tác phẩm, ta như nhìn thấy một thời kỳ đã lùi sâu vào quá khứ bằng đôi mắt của chính tác giả, thêm cám cảnh cho những hạng người cùng khổ bị đời tha hóa. Từ đó, ta thêm hiểu một giai đoạn đã qua, làm phong phú thêm kiến thức và hiểu biết của bản thân về lịch sử nước nhà. 
Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Tôi Kéo Xe trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!

Tôi Kéo Xe là một thiên phóng sự được đăng trên Hà Thành Ngọ Báo năm 1932, và được xuất bản thành sách năm 1935. Tác phẩm là bức tranh vô cùng chân thực về đời sống của những phu kéo xe, đồng thời phản ánh xã hội An Nam nhiễu nhương thời Pháp thuộc.
Tam Lang là bút danh của nhà văn, nhà báo nổi tiếng Vũ Đình Chí, sinh năm 1900 tại Hà Nội. Trước năm 1954, ông chuyên viết cho các báo xuất bản tại Hà thành. Sau đó, ông chuyển vào Nam sống, và mất tại TP.HCM năm 1986. Ông cùng với Vũ Trọng Phụng và Vũ Bằng được xem là “ba chàng họ Vũ” nổi danh làng báo thời tiền chiến.

Việt Nam Danh Tác: Tôi Kéo Xe

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu