Phan Ngọc

Tổng quan

Văn hoá Việt Nam vốn chịu nhiều ảnh hưởng từ Trung Hoa trước khi tiếp xúc với tinh thần văn hoá Pháp. Là một công dân Việt Nam sinh sống trong giai đoạn giao thoa giữa hai nền văn hoá đối lập, Phan Ngọc được chứng kiến, tham dự vào quá trình chuyển biến văn hoá của Việt Nam thời bấy giờ. Tất cả những điều đó được ông ghi lại, đúc kết thành quyển sách Sự Tiếp Xúc Của Văn Hoá Việt Nam Với Pháp, thể hiện sự tài tình trong việc tiếp thu và xây dựng văn hoá xã hội chủ nghĩa đương thời. 

Mời bạn cùng tìm hiểu giai đoạn văn hoá đặc sắc này thông qua ba nội dung chính trong quyển sách Sự Tiếp Xúc Của Văn Hoá Việt Nam Với Pháp. 

Nội dung thứ 2: Sự tiếp xúc của văn hoá Việt Nam với Pháp.

Nếu chỉ tính những năm văn hoá Việt Nam chịu ảnh hưởng trực tiếp từ văn hoá Pháp thì thời gian ấy chỉ vỏn vẹn 60 năm. Ấy thế mà văn hoá Việt Nam đã có sự thay đổi mạnh mẽ và rõ rệt hơn cả nghìn năm tiếp thu văn hoá Trung Hoa. Trung Quốc ảnh hưởng ta về tính hình thức nhưng không tạo ra được sự thay đổi rõ rệt về hệ tư tưởng. Đến khi văn hoá Việt có sự tiếp xúc với văn hoá Pháp thì một sự giải thể về cấu trúc dần dần diễn ra trong xã hội Việt Nam. 

Văn hoá phương Đông dựa trên phương thức sản xuất châu Á, nơi mà người dân chỉ có quyền hưởng dụng chứ không có quyền sở hữu. Quyền sở hữu duy nhất tập trung vào bộ máy quan liêu mà nhà vua là đại diện. Chính vì thế nên mới có câu “một người làm quan, cả họ được nhờ”. Trong một xã hội như thế, tôn ti trật tự là tất cả. Tôn ti vượt trên cả tài năng và sức lao động. Nó được biểu hiện thành bổng lộc và đặc quyền đi kèm. Lễ giáo, tục lệ được dùng thay cho pháp luật, nhằm củng cố tôn ti. Vì thế mà con người trong nền văn hoá phương Đông không có được tiếng nói bình đẳng, không chấp nhận đối thoại và sự phân tích triệt để.

Khi có sự va chạm giữa văn hoá Việt Nam với văn hoá phương Tây, cụ thể là văn hoá Pháp, tinh thần Pháp đã phá vỡ cấu trúc văn hoá đậm màu phương Đông này ở Việt Nam. Đầu tiên, văn hoá phương Tây dạy người Việt làm quen với óc phân tích thông qua việc dạy tiếng Pháp và chữ Quốc ngữ. Óc phân tích đòi hỏi ta phải tìm kiếm những yếu tố độc lập khách quan rồi kết hợp chúng lại để làm nền tảng cho khoa học. 

Tiếp theo, văn hoá Việt Nam học được “cái óc duy lý” từ văn hoá Pháp. Nếu trước đó Việt Nam phục tùng kiểu văn hoá mô hình, như mô hình về mối quan hệ giữa cha-con, vợ-chồng, quân-thần,… thì óc duy lý dạy ta lấy tư duy lý luận làm nền tảng và chỉ chấp nhận những khái niệm được lý trí xác nhận. 

Phương Tây còn cởi mở với sự phê phán hơn phương Đông. Ở nước ta thời ấy, giá trị của một ý kiến không nằm ở chỗ nó đúng hay sai mà phụ thuộc nhiều hơn vào cương vị người phát biểu ý kiến. Những người ở cương vị thấp hơn chỉ được tuân thủ, không được phản biện. Tinh thần phương Tây thì không như thế bởi nó gạt bỏ tính vụ lợi, đòi hỏi sự sáng tỏ về logic, lập luận, phân tích và sẵn sàng chấp nhận phê phán, phản biện. 


Nội dung thứ nhất: Bản sắc văn hoá Việt Nam trong quá trình tiếp thu tư tưởng từ Đông sang Tây.

Việt Nam mang đầy đủ màu sắc văn hoá của một quốc gia nằm trong khu vực Đông Nam Á. Những đặc điểm ấy thể hiện trong những khía cạnh như: cách tổ chức làng xã, địa vị của phụ nữ và đàn ông trong xã hội, nghi thức thờ cúng, sinh hoạt,… đặc biệt là hệ tư tưởng được gọi là “minh triết dân gian” với kho tàng ca dao, tục ngữ, dân ca, văn học dân gian phong phú nhưng chưa được hệ thống hoá một cách bài bản. 

Hơn hai nghìn năm trước, Việt Nam tiếp xúc với văn hoá Trung Quốc, theo thời gian cũng tiếp hợp với Nho giáo. Tuy nhiên, chúng ta không hoàn toàn sao chép Nho giáo từ Trung Quốc. Ta tiếp biến những khái niệm cùng giá trị tư tưởng trong Nho giáo theo bản sắc văn hoá sẵn có của người Việt. Chẳng hạn, Nho giáo Trung Hoa không nói đến Tổ quốc, nó chỉ đơn thuần là xây dựng một bộ máy những con người trung thành phục vụ cho lãnh đạo, ngay cả khi quốc gia bị xâu xé hay bị xâm chiếm bởi kẻ ngoại tộc kém phát triển hơn. Về đến Việt Nam, Nho giáo được phân hoá thành hai bộ phận là “tiểu” và “đại”. Các khái niệm liên quan đến mối quan hệ giữa người và người thì được gọi là “tiểu”, còn cái gì liên quan đến tổ quốc và nhân dân thì được xem là “đại”. Vì thế nên mọi khái niệm Nho giáo ở Việt Nam đều phản ánh bổn phận con người đối với dân, với nước. 

Đến thế kỷ 16, văn hoá phương Tây bắt đầu tìm đường đi vào Việt Nam. Tương tự như Nho giáo, nền văn hoá Gia Tô giáo thâm nhập nước ta theo con đường giao thương, truyền giáo của các giáo sĩ Bồ Đào Nha, Anh, và Pháp,… Gia Tô giáo mang theo những ưu thế rõ rệt về sự bình đẳng, lòng bác ái,… nhưng lại dạy dân Việt thiết lập vương quốc của Chúa, vứt bỏ tổ quốc của mình. Họ đưa người Việt Nam ra khỏi mảnh đất văn hoá tinh thần quen thuộc, bón cho họ những quan niệm xa lạ về tổ quốc.

Dù thế, những biến động về chính trị buộc Việt Nam có những sự chuyển biến về tư tưởng. Vì thế mà xã hội lẫn văn hoá Việt Nam bị xem là một bản sao của văn hoá Trung Quốc, kết hợp với văn hoá Pháp. Tuy nhiên, khi nhìn từ bên trong, xét về tính chất thì người Việt vẫn giữ riêng cho mình một bản sắc văn hoá Việt Nam không lẫn đi đâu được. Yếu tố làm nên bản sắc văn hoá đó chính là lòng trung thành vô hạn của người Việt đối với tổ quốc. Đứng trước bất kỳ sự thay đổi nào cần thiết phải diễn ra, người Việt quyết tâm đổi mới rất nhanh mà không cần ai ép buộc, miễn là sự thay đổi đổi đó góp phần củng cố cho nền hòa bình, độc lập và thống nhất đất nước. 


Lời kết từ Fonos

Bạn vừa nghe xong tóm tắt sách Sự Tiếp Xúc Của Văn Hoá Việt Nam Với Pháp trên ứng dụng Fonos. 

Bạn thân mến, trong sự tiếp xúc lẫn tiếp thu về văn hoá, dù là phương Đông hay phương Tây, thì người Việt vẫn luôn giữ gìn bản sắc văn hoá của mình. Mong rằng quyển sách sẽ góp phần giúp ta có cái nhìn tổng hòa về xã hội Việt Nam, để mỗi người thoát khỏi giới hạn của thời gian mà suy xét sáng suốt hơn về những gì nên hay không nên du nhập vào văn hóa dân tộc  mình. 

Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Sự Tiếp Xúc Của Văn Hoá Việt Nam Với Pháp  trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé.

Nội dung thứ 3: Tiếp thu văn hóa trong quá trình xây dựng xã hội chủ nghĩa.

Những năm Việt Nam bắt đầu xây dựng một quốc gia xã hội chủ nghĩa theo chủ nghĩa Marx - Lenin, nhiều trí thức cho rằng tư tưởng Marx - Lenin không thể nào hoà nhập được với Khổng giáo. Tuy nhiên, tác giả Phan Ngọc dẫn chứng tinh thần Hồ Chí Minh để thể hiện sự dung hòa giữa hai tư tưởng này. 

Theo đó, mỗi học thuyết đều có cái hay riêng, và cái hay ấy nhằm đến một mục đích chung là làm lợi cho xã hội. Cựu chủ tịch Hồ Chí Minh là người đầu tiên tách được phần nhận thức luận giàu giá trị từ tư tưởng Khổng giáo, kết hợp nó với lý thuyết của chủ nghĩa Marx - Lenin. Trong khi Khổng giáo lấy tu thân làm nền tảng thì Học thuyết Marx chỉ xét về lợi ích vật chất giữa các giai cấp, không đề cập đến đạo đức giữa người với người. Khi dung hoà, tiếp thu cái hay ở cả hai, ta sẽ có được một xã hội lý tưởng - nơi không có giai cấp hay phân chia giàu nghèo, mọi người đều bình đẳng về cả vật chất lẫn tinh thần. 

Quá trình xây dựng văn hoá xã hội chủ nghĩa là một công việc vô cùng gian nan, cần có sự góp sức của toàn dân. Xuyên suốt quá trình đó sẽ có nhiều sai sót, nhưng đó là chuyện bình thường và là điều tất yếu mà mọi nền văn hoá đều cần phải trải qua. Tác giả cho rằng mỗi người Việt Nam đều cần xem xét, tiếp thu những giá trị văn hóa trong quá khứ, vận dụng nó để giải quyết vấn đề hiện tại, đồng thời thúc đẩy tiếp xúc văn hoá cả phương Tây lẫn phương Đông để không bị tụt hậu so với thế giới. Đó là trách nhiệm của mỗi công dân Việt Nam trong công cuộc xây dựng đất nước. 


Sự Tiếp Xúc Của Văn Hoá Việt Nam Với Pháp là quyển sách viết về giai đoạn Việt Nam đứng trước sự giao thoa giữa hai luồng văn hoá đối nghịch là văn hóa phương Đông và văn hoá phương Tây từ một học giả đương thời.

Sự Tiếp Xúc Của Văn Hoá Việt Nam Với Pháp

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu