Nhất Thanh

Tổng quan

Trong 13 chương sách, tác giả lần lượt điểm qua các khía cạnh khác nhau trong văn hóa, phong tục tập quán của người Việt Nam như: hình dáng, tính tình, thức ăn, đồ uống, thuốc thang, áo quần, gia tộc, làng xóm... Tác phẩm không chỉ là những câu chuyện về tâm tính người Việt, tục ma chay cưới hỏi, cúng giỗ cỗ bàn hay nguồn gốc những kiêng khem mê tín. Cả một thế giới tinh thần Việt với những gìn giữ và thích nghi, biến chuyển qua bao thế hệ, lạc hậu mà phong phú được tác giả tái hiện đầy đủ trong Đất Lề Quê Thói.

Xuyên suốt tác phẩm, tác giả lồng ghép nhiều ca dao, thành ngữ, tục ngữ, văn tế, thơ ca,... vừa thể hiện trọn vẹn được tâm tính, suy nghĩ, quan niệm, lối nghĩ của người dân Việt Nam, vừa thể hiện cái thông minh sắc sảo không chỉ của giới học thức mà cả của mọi tầng lớp dân chúng. Lối viết linh hoạt kết hợp cả diễn giải định nghĩa, tổng hợp liệt kê, đi sâu phân tích và phê bình nhận xét khiến cuốn sách không chỉ là một giáo khoa khô khan mà thú vị như một câu chuyện kể. 

Sau đây, mời bạn cùng Fonos điểm qua 3 nội dung chính trong cuốn sách Đất Lề Quê Thói.


Nội dung thứ 2: Nhiều tệ tục ngày nay đã được lược bỏ dần nhờ sự tiến hóa đi lên của xã hội và hiểu biết khoa học.

Với góc nhìn cởi mở của một tri thức tiến bộ, Nhất Thanh phê phán nhiều quan niệm và tập tục sai lầm như: trọng nam khinh nữ, chữa bệnh theo mê tín dị đoan,... Tác giả bày tỏ niềm khấp khởi hy vọng khi theo kịp với sự phát triển của thế giới, những quan niệm lạc hậu này có dấu hiệu phai nhạt dần, thậm chí được bãi bỏ hoàn toàn ở nhiều cộng đồng. Phụ nữ dẫu còn chịu nhiều thiệt thòi hơn đàn ông trên nhiều khía cạnh, nhưng đã có được những quyền lợi bình đẳng cơ bản như được đi học, có tiếng nói trong các công việc chung, tham gia vào các lao động trí óc và việc xây dựng, quản lý xã hội.

Việc chữa bệnh xưa kia chủ yếu theo thuốc Bắc và thuốc Nam, trong đó các bài thuốc Nam của dân tộc bị mai một dần do không được ghi chép đầy đủ, và không có hệ thống đào tạo thầy thuốc hay nghiên cứu như thuốc Bắc. Khác với thuốc Đông y, dựa chủ yếu vào thảo mộc, Tây y dùng đến nhiều khoáng chất hơn. Ngày nay, nhờ những hiểu biết y tế tiếp thu từ khoa học Tây phương, nhiều cách chữa bệnh kém vệ sinh đã được bác bỏ, nhiều bệnh trước đây là chí tử giờ đã dễ dàng được điều trị. 

Song song đó, nhiều cốt lõi trong triết lý chữa bệnh và các thực hành y học Đông y được kế tục và phát huy. Ví dụ như nuôi bệnh theo tiến trình, theo dõi và kiểm soát bệnh chứ không dập trừ, ngăn chặn căn bệnh đã nhen nhóm (ví dụ như cách chữa thủy đậu). Đây là một ví dụ điển hình của việc tiếp thu có chọn lọc những phát triển của khoa học thế giới.


Nội dung thứ nhất: Nhiều mỹ tục được bảo tồn xuyên suốt chiều dài lịch sử dân tộc.

Vốn là xã hội có căn tính cộng đồng cao, cùng với ảnh hưởng thâm sâu của Nho giáo trong nếp nghĩ, người Việt Nam có truyền thống trọng lễ nghĩa, đề cao các đức tính hiếu thuận, biết ơn, kính trên nhường dưới, như trong Kinh Phật dạy: 

“Chữ hiếu niệm cho tròn một tiết
  Thời suy ra trăm nết đều nên”.

So với một số nước Tây phương phát triển có xu hướng xem người già là những cá nhân không còn khả năng đóng góp, từ đó trở thành gánh nặng xã hội, truyền thống xưa nay tại đất Việt là người sống thọ luôn được kính trọng, là niềm tự hào của gia đình, như trong câu ca dao: 

“Có cha có mẹ thì hơn
Không cha không mẹ như đờn không dây
Cây muốn lặng mà gió chẳng dừng
Con muốn nuôi mà cha mẹ chẳng còn”.

Đổi lại, việc nuôi dưỡng, yêu thương, lo toan cho tương lai của con cái được xem là nghĩa vụ của ông bà và đặc biệt là cha mẹ. Tình cảm yêu kính của anh em trong nhà đối với nhau cũng rất mực thắm thiết. Chuyện vợ chồng ly dị nhau vốn rất hãn hữu dù luật lệ cổ kim không hề cấm đoán, cũng một phần nhờ vào bản tính xem trọng tình nghĩa và mong muốn gìn giữ gia đình vẹn toàn. 

Rộng hơn nữa, người Việt xem trọng sự gắn bó, đoàn kết tương trợ lẫn nhau của người trong cùng gia tộc, hay trong cùng cộng đồng làng xã. Bên cạnh đó, lòng hiếu kính mang ơn của trò với thầy không chỉ là một đức tính cao đẹp vẫn được duy trì và ngợi ca đến ngày nay mà còn phản ánh tinh thần hiếu học, xem trọng kiến văn của người Việt. Qua các triều đại phong kiến, khoa cử ngày một được hoàn thiện, chọn lọc những người học rộng hiểu sâu đứng ra dẫn dắt quần chúng nhân dân, chăm lo việc làng việc nước. 

Về thói quen ăn uống thì mùa nào thức nấy, các cách chế biến, kết hợp và sử dụng nguyên liệu, gia vị độc đáo, cách bảo quản thức ăn phù hợp với nhu cầu và thời tiết vẫn được duy trì đến ngày nay dù cho đã xuất hiện nhiều máy móc, công cụ hỗ trợ hiện đại. Nền ẩm thực phong phú đa dạng từ dân dã thường ngày đến cầu kỳ mỹ vị và giàu có tính địa phương sinh ra từ đó, cũng chính là phần nổi bật của di sản văn hóa Việt Nam.


Lời kết từ Fonos

Bạn vừa nghe xong tóm tắt sách Đất Lề Quê Thói. Phiên bản sách nói trọn vẹn đã có trên ứng dụng, sẵn sàng để bạn thưởng thức bất kỳ lúc nào.

Bạn thân mến, Đất Lề Quê Thói là một đóng góp to lớn của tác giả Nhất Thanh Vũ Văn Khiếu vào tàng thư những tác phẩm khảo cứu và bình luận về phong tục Việt Nam. Vỏn vẹn trong 13 chương sách, Nhất Thanh họa nên toàn cảnh văn hóa - xã hội Việt Nam từ thuở lập quốc đến giữa thế kỷ 20. Từ khi Đất Lề Quê Thói xuất bản lần đầu đến nay đã hơn nửa thế kỷ trôi qua - nửa thế kỷ nhiều biến thiên của dân tộc và va chạm hội nhập với thế giới hơn bao giờ hết. Lẽ đương nhiên, nhiều quan niệm vẫn còn bị hoài nghi, nhiều thói quen và thực hành ứng xử từng bị xã hội dị nghị vào thời đại của tác giả, ngày nay đã được xã hội cởi mở chấp nhận hơn. Nhiều tệ tục phản khoa học và đạo đức cũng đã được bãi bỏ và thay thế. Tuy vậy, cuốn sách vẫn là một nguồn tham khảo hữu ích cho tất cả những ai muốn am hiểu hơn về đất Việt và người Việt. 

Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Đất Lề Quê Thói trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!

Nội dung thứ 3: Tệ tục còn tồn tại và truyền thống bị mai một.

Những vị trí công vụ tại địa phương như hương lý, xã trưởng, vốn dĩ sinh ra do nhu cầu quản lý, tổ chức các công việc chung, và thường do dân làng bầu chọn dựa trên khả năng và tinh thần phục vụ cộng đồng. Nhưng dần dà về sau, vì bổng lộc và lợi ích kèm theo, nhu cầu này lại dẫn đến nạn tranh giành địa vị, rồi nạn lợi dụng quyền hạn mà hà hiếp dân lành, tham ô vụ lợi. 

Nhiều phong tục vốn sinh ra từ lễ nghĩa hiếu kính, nhưng dần bị biến tướng thành công cụ phô trương thanh thế, khoe khoang của cải địa vị, như cúng giỗ ma chay, khao vọng đỗ đạt thành danh, mừng thọ người cao tuổi. 

Cũng có nhiều thói hư tật xấu sinh ra là do học đòi theo ngoại quốc mà không có óc phán xét, chọn lọc cho phù hợp với hoàn cảnh xã hội nước nhà. Chẳng hạn như đặt tên con theo kiểu phiên âm tiếng Tây thành ra những cái tên vô nghĩa, hay đề cao quá mức tính cá nhân.

Đó là những ví dụ điển hình nhất cho những thói xấu hình thành từ thuở xa xưa đến nay vẫn còn tồn đọng trong xã hội và bị tác giả kịch liệt lên án.

Đồng thời, Nhất Thanh cũng bày tỏ niềm tiếc nuối với nhiều phong tục đẹp đẽ, mang tính đặc trưng mà nay không còn được lưu truyền mạnh mẽ, thậm chí có nguy cơ mai một vĩnh viễn, như tục nhai trầu (trầu cau thường chỉ còn là phần hình thức lễ nghĩa), hay như nghệ thuật điêu khắc chạm trổ đạt đến đỉnh cao nhờ việc xây dựng các đình chùa địa phương cũng không còn được kế tục.


Được viết vào những năm 60 của thế kỷ trước, Đất Lề Quê Thói xứng đáng được xem như một bách khoa toàn thư thu nhỏ về văn hóa và phong tục cổ truyền Việt Nam. Qua từng chương sách, thính giả như được mời thả bước trong một bảo tàng dân tộc học mà tác giả là người hướng dẫn vừa tận tình, sâu sắc vừa duyên dáng hóm hỉnh, để cùng trở về một không gian sống tuy gần gũi thân quen lại như đã thành quá khứ xa xôi tự thuở nào. 

Đất Lề Quê Thói

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu