Phan Ngọc

Tổng quan

Một Cách Tiếp Cận Văn Hóa là cuốn sách có giá trị trong việc “thức nhận lại” về văn hóa Việt Nam. Tác giả đưa ra những phân tích thấu đáo về nét văn hóa riêng của Việt Nam trong nhiều lĩnh vực, không hề bị trộn lẫn với các nền văn hóa khác, giúp độc giả có cái nhìn bao quát, thấu hiểu những diễn biến về con người và địa lý Việt Nam. 

Qua những ví dụ sinh động và gần gũi, độc giả sẽ thấy được sự hình thành của văn hóa và cách đổi mới chính mình sao cho không mất đi bản sắc mà vẫn phù hợp với yêu cầu của hoàn cảnh hội nhập quốc tế hiện nay.

Sau đây, mời bạn cùng Fonos khám phá qua 3 nội dung đáng chú ý của cuốn sách Một Cách Tiếp Cận Văn Hóa.

Lời kết từ Fonos

Vừa rồi là ba nội dung chính của cuốn sách Một Cách Tiếp Cận Văn Hóa mà Fonos chọn lọc gửi đến bạn.

Tác phẩm như lời thổn thức của một công dân yêu nước muốn giữ gìn bản sắc Việt. Với tác giả Phan Ngọc, văn hóa là tổng hòa sự lựa chọn của tập thể. Khi con người còn có tự do thì họ có quyền lựa chọn. Và lựa chọn ấy gắn liền với những nhu cầu của tâm thức con người Việt Nam. Các nhu cầu này về cơ bản là như nhau ở mọi tầng lớp, mọi lứa tuổi, không liên quan tới tài sản, học vấn, danh vị, chức tước. Như vậy, tìm hiểu về văn hóa chính là hiểu dân tộc và tiếng nói của chính mình. 

Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Một Cách Tiếp Cận Văn Hóa trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!

Nội dung thứ nhất: Văn hóa Việt là hệ quả của quá trình “trồng trọt tinh thần”.

Ngay từ những trang đầu của cuốn sách, tác giả - giáo sư Phan Ngọc đã khẳng định rằng, chúng ta có thể tiếp cận văn hóa bằng rất nhiều cách khác nhau, nhưng dù bằng cách nào, nó cũng phải gần với chính bản thân chúng ta nhất. Và với ông, văn hóa là một dạng “trồng trọt tinh thần”, xuất phát từ nền nông nghiệp lúa nước.

Xét về mặt địa lý, Việt Nam ở góc tận cùng phía Đông – Nam, thuộc loại văn hóa gốc nông nghiệp điển hình. Trong cách ứng xử với môi trường tự nhiên, nghề trồng trọt buộc người dân phải sống định cư để chờ cây cối lớn lên, ra hoa kết trái và thu hoạch. Vì lẽ đó, trong cách tư duy người Việt luôn lấy yếu tố trồng trọt, tưới tẩm, vun đắp làm đầu. Chúng ta không có những đấng thần linh siêu nhiên như người Hy Lạp, cũng không có tư duy dấu ấn cá nhân đậm nét như phương Tây. Do sống phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên nên dân nông nghiệp có ý thức tôn trọng và ước vọng sống hòa hợp với thiên nhiên. Người Việt mở miệng là nói “lạy trời”, “nhờ trời”, “ơn trời”. Thiên nhiên chính là thần linh của người Việt. Tổ tiên ta cũng tích lũy được một kho kinh nghiệm hết sức phong phú về quan hệ giữa con người với thiên nhiên, thể hiện qua những câu tục ngữ như: Quạ tắm thì ráo, sáo tắm thì mưa; Ráng mỡ gà, ai có nhà phải chống; Được mùa lúa thì úa mùa cau, được mùa cau thì đau mùa lúa…

Từ thực tế đó, ta thấy được logic trong lối tư duy của người Việt. Chẳng hạn, từ trồng trọt mà dân ta cho rằng có làm thì mới có ăn, rồi từ đó rút ra quan hệ nhân - quả, áp dụng cho nhiều khía cạnh khác trong đời sống. Bên cạnh đó, do trồng trọt đòi hỏi lối sống cộng đồng, văn hóa Việt cũng không có chỗ cho cái gọi là cá nhân hay khác biệt. Tất cả mối quan hệ giữa người với người đều nằm trọn trong tình làng nghĩa xóm hoặc một cộng đồng cư dân nào đó. Vì vậy, con người Việt Nam chỉ thấy an toàn khi được ở giữa một tập thể.

Nội dung thứ 2: Bó hẹp vào văn hóa truyền thống là tự sát.

Nằm ở vị trí địa lý thuận lợi, Việt Nam suốt chiều dài lịch sử luôn bị ngoại bang dòm ngó. Yếu tố văn hóa bản địa và văn hóa tiếp xúc luôn giao thoa lẫn nhau. Trải qua hàng ngàn năm đấu tranh giành độc lập, người Việt hiểu rằng tự bó hẹp vào truyền thống là tự sát. Vì thế, chúng ta chọn tiếp xúc văn hóa, chấp nhận nhiều nền văn hóa khác nhau cùng tồn tại ở một nơi và mỗi thế hệ phải có lựa chọn thông minh để đổi mới không ngừng mà vẫn không làm “mất chất”. Và theo tác giả, người Việt đã thực hiện việc này một cách rất khéo léo.

Từ cội nguồn đầu tiên là văn hóa Môn - Khmer chuyên về nương rẫy và săn bắt lượm hái, cư dân Việt - Mường đã tiếp biến văn hóa của người Tày cổ để phát triển nền nông nghiệp lúa nước trong thung lũng và đồng bằng châu thổ. Tiếp đó, họ tiếp biến văn hóa của người Hán, người Thái và chuyển biến thành hai tộc người cư trú liền kề, chia nhau chiếm lĩnh phần lớn địa bàn Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Khi người Việt tái lập nhà nước, mở rộng địa bàn vào Nam, giữa người Việt và người Chăm, Hoa, Khmer cũng xảy ra sự tiếp biến văn hóa. Và gần đây nhất, khi tiếp xúc với văn hóa Pháp, văn hóa Việt lại biến đổi mạnh mẽ theo chiều hướng  u hóa để hội nhập với phương Tây. Bốn chặng đường biến đổi lớn trong lịch sử đã làm cho văn hóa Việt tách khỏi cội nguồn của nó rất xa. Tuy nhiên, chính nhờ đó mà văn hóa Việt Nam đã được đổi mới và được vun bồi để có thể thích ứng với những bối cảnh và thách thức mới mà vẫn giữ căn cốt của mình.

Một ví dụ điển hình về tính thích ứng của dân tộc Việt Nam chính là thực tế nước ta vẫn tồn tại và không bị đồng hóa sau hơn 1.000 năm chịu sự thống trị của Trung Hoa - đất nước liền kề có nền văn hóa cực kỳ lớn mạnh. Người Việt thể hiện bản lĩnh trí tuệ ở chỗ sáng tạo được biện pháp đọc chữ Hán bằng tiếng Việt, qua đó đã vô hiệu hóa chủ trương đồng hóa ngôn ngữ của các triều đại phong kiến Trung Hoa. Trong suốt chiều dài lịch sử, một đất nước nhỏ bé nhưng vẫn luôn gìn giữ được bản sắc riêng trước ngoại bang là nhờ sự thích ứng như thế.

Nội dung thứ 3: Phan Ngọc và giấc mơ Huế.

Giáo sư Phan Ngọc dành phần nhiều thời gian để nhắc đến Huế. Bởi theo ông, nếu làm tốt thì Huế sẽ là trung tâm văn hóa mang tầm châu lục. Là vùng đất cố đô, Huế mang trong mình bao trầm tích văn hóa, thậm chí hầu hết vẫn gần như nguyên vẹn sau hai cuộc chiến tranh. Ngoài những di sản vật thể và phi vật thể đã được nhân loại vinh danh, nét văn hóa, đạo đức, lối sống và cốt cách của người Huế cũng là “đặc sản” của vùng đất này.

Qua quá trình khảo sát, tác giả nhận định Huế nổi lên như một hiện tượng đặc biệt, từ một vùng biên viễn phương nam, “Ô châu ác địa” trở thành một trọng trấn rồi thủ phủ vùng miền, là kinh đô của cả nước thời Nguyễn, kế thừa rực rỡ nhiều thành tựu của đất nước. Tất cả chồng lớp, hòa quyện để làm nên “chất Huế” riêng có. 

Huế là thành phố di sản còn lưu giữ khá đậm các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể. Mọi thứ ở Huế mang một dáng vẻ được tác giả miêu tả bằng từ “thuỳ mị”. Ông viết: “Ăn Huế không phải lai rai hay ăn nhậu mà là ăn theo lối cảnh vẻ. Mặc Huế không phải là mặc lòe loẹt vua chúa mà là mặc mộc tinh tế. Nhạc Huế không phải giật gân mà là tha thiết tâm tư”. Tất cả những đặc tính trên đều phù hợp với thời đại mới khi con người đã đủ đầy về mặt vật chất mà muốn có thêm những trải nghiệm tinh thần.

Phan Ngọc thừa nhận ông không phải là người con của Huế nhưng ông có một tình cảm rất đậm đà với vùng đất Cố đô. “Muốn hiểu Huế là gì thì phải đến Huế, đơn giản như vậy. Ta phải đào tạo ra những nhà Huế học. Tôi kêu gọi những người yêu mến văn hóa Việt góp phần để Huế mãi trường tồn, mãi mãi là cái nôi văn hóa trong nội tâm mình”.

Có hàng trăm khái niệm về văn hóa nhưng chưa có khái niệm nào được xem là “tuyên ngôn”, bởi cách định nghĩa văn hóa còn gắn với mục đích, hoàn cảnh và chủ thể đang được bàn luận. Là một học giả Việt, công dân Việt được đào tạo bài bản bởi hệ thống giáo dục của Pháp, giáo sư Phan Ngọc đã tiếp cận văn hóa theo cách của riêng mình. Một Cách Tiếp Cận Văn Hóa được ông gửi gắm qua cái nhìn và tư duy của chính ông nhưng ẩn sâu sau đó cũng là sự đại diện cho tình yêu của cả một dân tộc Việt về văn hóa xứ mình.

Phan Ngọc (1925 - 2020) là dịch giả, nhà ngôn ngữ học, nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam. Ông được xem là “nhà bách khoa cuối cùng” của thế hệ trí thức Việt Nam được đào tạo dưới thời Pháp thuộc. Ông nguyên là chuyên viên cao cấp tại Viện Đông Nam Á, nguyên là Chủ nhiệm bộ môn đầu tiên của Bộ môn Ngôn ngữ học, Khoa Ngữ Văn, trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Cụm công trình về văn hóa Việt Nam của ông gồm Văn Hóa Việt Nam Và Cách Tiếp Cận Mới (1994) và Tìm Hiểu Phong Cách Nguyễn Du Trong Truyện Kiều (1985) đã được Nhà nước Việt Nam tặng Giải thưởng Nhà nước năm 2000.

Một Cách Tiếp Cận Văn Hóa

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu