Michael Pollan

Nội dung thứ nhất: Bữa ăn từ nhà máy.

Hãy bắt đầu với “Zea mays”, hay còn gọi là ngô. Đây là nhân tố chủ chốt trong chuỗi thức ăn công nghiệp, đóng vai trò không thể thiếu trong những bữa ăn hiện đại. Thực ra, ban đầu nó là thực phẩm chính của người dân châu Mỹ bản địa. Loài thực vật này làm được điều phi thường mà gần như các nhóm thực vật khác không làm được: trong cùng điều kiện sinh trưởng, nó tạo ra những hợp chất có đến 4 phân tử các bon, thay vì 3 như các loài khác. Các bon là nguyên tố phổ biến nhất, tạo nên mọi sinh vật sống trên Trái đất. Nên hẳn nhiên, ngô rất có giá trị. Thứ gì giúp con người kiếm được nhiều lợi nhuận hơn, thứ đó cần được đầu tư. Và ngô được đầu tư. Chúng trở nên phổ biến và phát triển rộng rãi toàn cầu. 

Sau này, người ta tìm ra cách mới để cố định nitơ trong đất, không cần tới cây họ đậu như truyền thống nữa. Họ chỉ cần bón một lượng phân hóa học có nitơ khi xuống giống là đủ. Lúc đó, người nông dân bắt đầu trồng những cánh đồng ngô rộng lớn một cách sung sướng và nhàn hạ hơn trước đây rất nhiều. Họ chẳng buồn quan tâm rằng phân bón hóa học với thành phần nitơ kia được lấy từ nguyên liệu hóa thạch, như than đá, dầu mỏ, khí thiên nhiên - thứ Mặt trời tạo ra từ hàng tỉ năm trước. Và để tái tạo chúng thì không biết bao nhiêu triệu năm mới đủ cho một năm con người sử dụng. Tác giả cảm thán: “Thay vì chỉ ăn từ Mặt trời, giờ đây con người bắt đầu nhấm nháp cả dầu mỏ”.

Việc tăng sản lượng ngô cũng gây ra nhiều hệ lụy. Ngô sản xuất quá nhiều dẫn tới mất giá, khiến nông dân rơi vào bần cùng. Việc bón phân hóa học thì gây ô nhiễm môi trường… Điều đó thúc đẩy người ta phải tìm ra lối đi cho ngô, để tránh gây nên một sự sụp đổ có hệ thống. Lối đi ấy chính là: đưa ngô làm thức ăn cho gia súc, gia cầm - bao gồm cả những loài không dùng ngô làm thức ăn chính như bò, lợn, gà… Đồng thời, người ta còn dùng ngô làm nguyên liệu cho ngành công nghiệp thực phẩm, để tạo ra các loại chiết xuất, siro, đường… và sau này thậm chí cả xăng cũng có ngô dự phần.

Việc can thiệp mạnh tay như thế, hẳn nhiên gây ra nhiều hậu quả cho người tiêu dùng - kẻ đứng cuối chuỗi thức ăn này. Các bệnh như béo phì, tim mạch, tiểu đường tuýp 2 trở nên phổ biến hơn bao giờ hết. Chưa kể những tổn hại về mặt sinh thái như: năng lượng hóa thạch tiêu hao cho khâu sản xuất - vận chuyển, sự màu mỡ của tự nhiên suy giảm, mức độ ô nhiễm môi trường tích tụ dần… Dù vậy, con người vẫn bình tĩnh đứng giữa vòng xoáy của ngô và tiếp tục hưởng thụ.

Nội dung thứ 2: Câu chuyện không đơn giản về thịt, trứng, sữa, rau “từ trang trại”.

Chuỗi thức ăn chăn thả, về bản chất là cú đi lộn ngược của một số nông dân và người tiêu dùng giữa vòng xoáy thực phẩm công nghiệp. Ở phần này, tác giả tới thăm trang trại của một nông dân nổi tiếng là Joe Salatin. Joe sử dụng một phần đất của mình để canh tác: động vật được tự do tận hưởng ánh sáng mặt trời ngoài không gian rộng lớn; dành một phần đất trong trạng thái rừng để không phá vỡ sự cân bằng tự nhiên; chỉ bán thực phẩm ở chợ địa phương để tránh tăng thêm chi phí cho nhiên liệu hóa thạch… 

Thứ mà Joe coi trọng nhất trong trang trại của anh, kì lạ thay không phải bò, gà hay vườn rau, mà lại là cỏ. Trang trại của Joe có những loại cỏ lâu năm, đa canh, quay vòng các sản phẩm và phụ phẩm (như phân của động vật nuôi dưỡng cỏ, cỏ làm thức ăn cho động vật), thay vì lạm dụng phân bón hóa học. Anh có thời gian nghiên cứu vô cùng kĩ lưỡng về loài thực vật này và biết cách để phối hợp chúng với hoạt động của đàn gia súc. Chẳng hạn như một cú ngoạm của chú bò sẽ giúp những cây cỏ ở dưới có thể lấy được ánh sáng và mọc lên nhanh hơn. Hay đàn bò và đàn gà ăn luân phiên ở các đồng cỏ vừa tốt cho chính chúng vừa tốt cho đám cỏ. Bò và gà sẽ cho thịt chắc, sữa ngon, còn cỏ thì có đủ thời gian tích lũy dinh dưỡng từ mặt trời. Hoặc anh tính toán diện tích trang trại để nuôi bò bằng cách dựa vào tốc độ mọc lại của cỏ và tốc độ ăn của bò, thay vì dựa trên mật độ có thể lèn xếp chúng sát vào nhau. 

Cũng là dạng chăn nuôi dán mác hữu cơ, thân thiện với môi trường, nhưng ngược lại với trang trại của Joe là trang trại của hệ thống hữu cơ công nghiệp. Họ kiểm soát tốt việc sử dụng chất hóa học, chuyên môn hóa cao, đầu ra toàn cầu, nhưng vẫn còn độc canh, dùng năng lượng hóa thạch, phân bón nhập khẩu… Nói cách khác, hệ thống hữu cơ công nghiệp có những chiêu trò riêng để thực phẩm của họ trông có vẻ thuận tự nhiên, nhưng bản chất họ vẫn nằm trong chuỗi công nghiệp sản xuất hàng loạt. 

Tổng quan

Quan điểm của tác giả là: nếu chúng ta muốn trả lời những câu hỏi về cách lựa chọn thực phẩm thì cần trở lại nơi bắt đầu. Tức là chuỗi thức ăn đã giúp chúng ta tồn tại: từ đất trồng, chặng đường vận chuyển, bếp nấu, cho tới bàn ăn. 

Vì thế mà chuyến du kí của Michael Pollan đi qua địa phận 3 vùng đất nổi danh nhất về cung cấp thực phẩm cho loài người, hay còn gọi là ba chuỗi thức ăn chính. Đó là: chuỗi thức ăn công nghiệp, chuỗi thức ăn hữu cơ và chuỗi thức ăn của người săn bắn - hái lượm.

Ở cả 3 vùng đất này, tác giả lật từng vuông đất, xé từng mẩu thịt, vục vào từng ly sữa… để soi kính hiển vi của mình, nhìn cho thật rõ xem thực chất miếng thịt này, mớ rau kia là gì? Sự thật của những bữa ăn thần tốc là chi? Tại sao thời hiện đại mà lại phải cố công quay về lối cũ?

Với tất cả những câu hỏi này, mời bạn hãy cùng Fonos đi tìm đáp án thông qua 3 nội dung chính của cuốn bút ký Nào Tối Nay Ăn Gì? Thế Lưỡng Nan Của Loài Ăn Tạp!

Nội dung thứ 3: Sẽ ra sao nếu ta tự săn bắt, hái lượm cho bữa ăn của mình?

Trong phần cuối sách, tác giả Michael thực hiện một khảo sát kiểu chuỗi thức ăn có từ thời đại Đồ Đá Mới mà chúng ta gọi là “săn bắt - hái lượm”. Ông cố gắng nấu một bữa ăn cho mình và người thân bằng thực phẩm tự nuôi trồng, săn bắt được. Ông học cách đi săn, phân biệt nấm mồng gà thật và giả, tự trồng một số loại rau củ, hái lượm hoa quả… Thông qua bữa ăn đầy công sức đó, Michael nhận ra rằng “một lần trong đời, tôi có khả năng trả đủ nghiệp quả cho một bữa ăn”. Michael đã dành trọn vẹn tâm sức để làm ra bữa ăn đó và vì thế, ông thấy mình xứng đáng được hưởng thành quả.

Việc trải nghiệm lối tìm kiếm thực phẩm cổ xưa như vậy là để làm gì? Thực tế, những gì con người ăn đều nằm trong chuỗi mắt xích liên kết chặt chẽ của hệ sinh thái. Con người nhọc công tìm kiếm và nuôi trồng theo cách tự nhiên vận hành, lấy đi bao nhiêu trả lại bấy nhiêu, đổi lại là thực phẩm giàu dưỡng chất và môi trường sống lành mạnh. Nó cũng công bằng với các loài động thực vật khác có chung ngôi nhà là Trái Đất. Và cũng chỉ khi đó, chúng ta mới cảm thấy trân trọng những gì mình đang ăn. 

Ở phía ngược lại, việc bòn xén vào nhiên liệu hóa thạch cũng giống như mỗi ngày rút tiền tiết kiệm ra tiêu, chẳng mấy chốc cũng hết. Trên bề mặt, việc mở rộng và toàn cầu hóa chuỗi cung ứng thực phẩm có vẻ rất hoành tráng. Nhưng ở dưới đó là những vấn đề khác mà người ta giấu đi như là ô nhiễm môi trường, mất cân bằng sinh thái, bệnh tật, suy thoái giống nòi… Logic của nền công nghiệp không hề đi chung lối với logic của tự nhiên. Về bản chất, nền nông nghiệp sơ khởi của người tiền sử cũng là một hoạt động có tính phá hủy ghê gớm đối với hệ sinh thái. Nhưng mức độ của con người hiện nay thì đã tăng lên gấp nhiều lần. Điều đó dẫn chúng ta đến một thế lưỡng nan khó lòng giải quyết: loài ăn tạp mọi thứ, nhưng rút cuộc lại chẳng còn gì để ăn.

Lời kết từ Fonos

Bạn thân mến, vừa rồi là 3 nội dung nổi bật của cuốn sách Nào Tối Nay Ăn Gì? Thế Lưỡng Nan Của Loài Ăn Tạp, do Fonos chọn lọc để gửi đến bạn. 

Đây là một cuốn bút ký với ngôn ngữ kể chuyện hấp dẫn, đưa người đọc đi thăm những góc khuất của việc sản xuất lương thực và nền nông nghiệp thực sự của con người, tìm hiểu thế lưỡng nan “dễ vào khó thoát” mà chúng ta đang mắc kẹt: thay vì thưởng thức bữa ăn miễn phí có nguồn gốc từ cỏ và tự nhiên, chúng ta lại ăn ngô và… dầu mỏ với cái giá phải trả là sức khỏe và môi trường. Thế lưỡng nan này, nếu không phải chính mỗi cá nhân chúng ta, thì chẳng ai có thể thay đổi được!

Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Nào Tối Nay Ăn Gì? Thế Lưỡng Nan Của Loài Ăn Tạp trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để đón nghe những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!


Nào Tối Nay Ăn Gì? Thế Lưỡng Nan Của Loài Ăn Tạp là cuốn bút ký hấp dẫn về hành trình đi tìm câu trả lời cho câu hỏi giản đơn “tối nay ăn gì?” và những đáp án trần trụi, bất ngờ đến khó tin. Soi dưới kính hiển vi, những bữa ăn hóa ra có cấu tạo là ngô và dầu mỏ - điều sẽ hé lộ cách thức vận hành có phần sai lầm của thế giới loài người trong việc “làm chủ thiên nhiên”.

Michael Pollan tốt nghiệp cử nhân Anh ngữ tại Đại học Bennington, nhận bằng thạc sĩ Ngôn ngữ Anh của Đại học Columbia. Ông là tác giả lâu năm của The New York Times và giảng dạy chuyên ngành báo chí tại Đại học California - Berkeley. Cuốn Nào Tôi Nay Ăn Gì? của ông khi ra đời đã nhanh chóng lọt tốp 5 cuốn sách phi hư cấu hay nhất năm 2006 (do The New York Times bình chọn) và cuốn sách hay nhất viết về đề tài thực phẩm năm 2007 (do Quỹ James Beard bình chọn).

Nào Tối Nay Ăn Gì? Thế Lưỡng Nan Của Loài Ăn Tạp

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu