Trần Trọng Kim

Tổng quan

Nho Giáo - công trình biên khảo của nhà văn hóa, nhà sử học Trần Trọng Kim đã mang đến cho người đọc một lượng tri thức đồ sộ về tư tưởng đạo Nho. Cuốn sách đi từ lịch sử hình thành và phát triển của Nho giáo, vừa truy nguyên cội rễ của cái đạo mà Khổng Tử sáng lập vừa cho thấy sự biến đổi của Nho giáo qua từng giai đoạn của lịch sử.
Từ đời Xuân Thu trở đi, nhờ có Khổng Tử mà Nho giáo đã trở thành một học thuyết có tông chỉ rõ ràng, có hệ thống phân minh. Tiếp nối cái đạo của Khổng Tử, các học trò của ông đã ra sức phát triển tư tưởng học thuyết, khiến Nho giáo ngày càng hoàn thiện và trở thành một hệ hình chính trị có sức ảnh hưởng đối với các dân tộc Đông Á.
Với kiến thức uyên bác, văn phong giản dị và kết cấu mạch lạc, sáng rõ, Nho Giáo của Trần Trọng Kim có thể được xem là quyển sách nhập môn cho những ai muốn tìm hiểu và nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống tư tưởng phức tạp này. 
Mời bạn cùng Fonos điểm qua 3 nội dung đặc sắc của cuốn sách Nho Giáo.

Nội dung thứ 2: Nho giáo và tinh thần giáo hóa.

Theo quan niệm của Khổng Tử, bất kỳ hạng người nào trong xã hội cũng đều có thể được dạy bảo cho “thành người”. Vì vậy, Nho giáo rất đề cao tinh thần giáo hóa.
Hiếu đễ là điều đầu tiên được Nho giáo chú trọng. Trong đó, nền tảng của hiếu đễ là ái và kính. Nho giáo cho rằng, một người có hiếu phải nuôi được cha mẹ. Tuy nhiên, khái niệm nuôi dưỡng ở đây không chỉ là cung cấp cho họ đời sống vật chất mà còn phải khiến đời sống tinh thần của họ được đủ đầy. Để làm được vậy, kẻ làm con phải biết dùng lòng thành để đối đãi với phụ mẫu. Nếu không có tình yêu và sự tôn kính, những hành động họ làm cho cha mẹ cũng không được xem là hiếu thuận. Khổng Tử nhấn mạnh quan điểm này trong một ý so sánh: “Hiếu ngày nay là bảo có thể nuôi được cha mẹ; đến như giống chó giống ngựa đều có người nuôi, nuôi mà không kính thì lấy gì mà phân biệt?”.
Đạo hiếu của Nho giáo không chỉ dừng lại ở ái và kính mà còn khuyên răn người đời phải lấy chữ Trung làm trọng. Trung ở đây tức là con cái phải giữ lấy tâm trong sạch, chí công vô tư mà quan sát sự việc. Thấy cha mẹ làm điều sai thì phải dùng cách ôn hòa mà can ngăn. Nếu cha mẹ không nghe theo thì phải cung kính dùng lời hay lẽ phải để cha mẹ sửa đổi. Dẫu cho có bị cha mẹ đánh đập cũng phải chịu đựng, không oán thán. Bởi “việc giữ lấy danh tiết của cha mẹ được trong sạch là cái bổn phận của một người có hiếu”.
Sau hiếu đễ, điều thứ hai trong nền giáo hóa của đạo Nho chính là lễ nhạc. Bậc Nho gia vốn quan niệm lễ nhạc chính là căn cốt để con người sửa mình, bồi dưỡng cái tâm cho khỏi nghiêng lệch. Trong đó, tác dụng của lễ có thể được chia thành bốn chủ đích. Một là hàm dưỡng tính tình. Hai là giữ tình cảm cho hợp với đạo trung. Ba là định lẽ phải trái, tình thân sơ và trật tự trên dưới cho phân minh. Bốn là tiết chế cái thường tình của người ta. 
Đi cùng với lễ là nhạc. Nhạc ở đây là nói chung cho cả chuông - trống, đàn - địch, múa hát và văn thơ. Theo Nho giáo, tác dụng của nhạc chính là hòa thanh âm cho tao nhã để dung dưỡng tính tình. Trong khi lễ ra đời với mục đích giữ trật tự cho phân minh thì nhạc lại có ý hướng đến sự điều hòa, khiến tâm tính con người cũng vì đó mà hòa nhã. Cả hai kết hợp cùng nhau giúp con người sửa đổi tâm tính cho ngay thẳng, bồi dưỡng tình cảm cho thật sâu sắc.
Như vậy, hiếu đễ và lễ nhạc chính là trung tâm sự giáo hóa của Nho giáo với mục đích hướng con người tu dưỡng và đạt đến đạo Nhân. “Người có Nhân là người quân tử hoàn toàn, có phẩm giá tôn quý, làm việc gì cũng thích hợp với lẽ trời và có thể làm tiêu chuẩn cho người ta theo”.

Nội dung thứ nhất: Nho giáo là học thuyết lấy chữ Nhân làm gốc.

Nho giáo lấy Nhân làm phạm trù trung tâm của học thuyết, chính trị và thuật đối nhân xử thế trong thiên hạ. “Nhân là cái gốc lớn của sự sinh hóa trong trời đất. Thế gian nhờ đó mà đứng, vạn vật nhờ đó mà sinh, quốc gia nhờ đó mà còn, lễ nghĩa nhờ đó mà phát hiện ra.” 
Theo Nho giáo, người có chữ Nhân chính là người tự nhận thức được việc phải - trái, điều hay - dở. Hành động và lời nói của con người nếu hợp với đạo Nhân thì được xem là điều hay. Và ngược lại, nếu đi ngược lại đạo Nhân thì chính là việc càn quấy. Bậc quân tử trong thiên hạ phải lấy Nhân làm nền tảng để tu thân dưỡng tính.
Theo Khổng Tử, có nhiều cách thức để thực hành điều Nhân. Với người học trò Phan Trì, Khổng Tử nói “Yêu người chính là Nhân”. Với Trọng Cung, ông lại dạy “Ra cửa phải như tiếp khách lớn, trị dân phải như làm lễ tế lớn, điều gì mình không muốn ai làm cho mình, thì không nên làm cho kẻ khác”. Với Tử Trương, Khổng Tử lại khuyên “Có thể làm được 5 điều ở trong thiên hạ là Nhân vậy. Là cung, khoan, tín, mẫn, huệ. Cung thì không khinh nhờn, khoan thì được lòng người, tín thì người ta tin cậy, mẫn thì có công, huệ thì đủ khiến được người”.
Tuy có nhiều cách lý giải như thế nhưng tựu trung, chữ Nhân của Nho giáo sẽ gắn liền với tâm thế tích cực, luôn luôn hành động. Và hành động phải phù hợp với đạo lý của trời đất, rời bỏ đi tâm tư dục vọng của chính mình, khiến cho người đời tôn kính mình như cách họ đối đãi với chính bản thân họ vậy. 
Mặt khác, Nho giáo còn gắn liền chữ Nhân với chữ Ái. Người có đức Nhân phải biết yêu. Có tình yêu rồi mới biết thương quý kẻ khác. Có tình yêu rồi mới đối xử với vạn vật một cách tình nghĩa, mới biết suy nghĩ để vạn vật được an lành vui sống. Nhờ vậy, đất trời mới hòa hợp, người người và vạn vật mới hòa thuận, trân quý lẫn nhau. Cả đoàn người an hòa làm một, vũ trụ hợp nhất một lòng.
Đối với Nho giáo, Nhân là điều trọng yếu của cái đạo trong trời đất. Nho Giáo lấy Nhân làm cội rễ của sự giáo huấn con người. Nói cách khác, Nhân chính là cái đích tu dưỡng của Nho Giáo. Dẫu thời thế có biến động khôn lường, khi lấy Nhân làm gốc của sự giáo dưỡng, nhận thức của một người mới trở nên sáng suốt, hành động mới thiện lương và tâm trí mới yên bình.

Nội dung thứ 3: Nho giáo và thuyết “chính danh định phận” trong chính trị.

Khi bàn về chính trị, quan điểm tư tưởng nền tảng của Khổng Tử là “chính danh định phận”. Ông cho rằng đây là một trong những gốc rễ để giữ vững chính trị. “Chính trị là làm mọi việc cho ngay thẳng…lấy ngay thẳng mà khiến người thì ai dám không ngay thẳng”. Nếu con người không biết danh phận để sửa mình, thiên hạ ắt sẽ đại loạn. 
Do đó, theo học thuyết Nho giáo, chính trị hay hay dở là do người cầm quyền. Người cầm quyền biết điều hay lẽ phải, công chính liêm minh, theo đường ngay chính của đạo làm người mà sửa mình thì thiên hạ không việc gì mà không chính trực, liêm khiết.
Mặt khác, Nho giáo tâm niệm người nắm quyền nên giữ mình ngay thẳng, khi làm việc phải giữ cái danh cho ngay chính. Khổng Tử từng dạy Tử Lộ “Danh không chính thì nói không xuôi, nói không xuôi thì việc không thành”. Danh phận định đoạt rõ ràng, người nào cũng đều có vị trí chính đáng của người ấy. Trên ra trên, dưới ra dưới, trật tự được thiết lập phân minh. Một đất nước mà “vua ra vua, tôi ra tôi, cha ra cha, con ra con” thì xã hội sẽ yên ổn và thanh bình vô cùng.
Quan niệm chính trị của Khổng Tử cũng giống quan niệm giáo hóa, đều lấy đức và lễ để trị vì. Với thuyết “chính danh định phận” đã được củng cố, vua cần biết phận vua, kẻ bề tôi cần biết phận bề tôi. Ai cũng phải tự biết vị trí của mình, từ đó mà lời nói, hành động, lễ nghĩa cũng phải đối đãi cho phù hợp với từng đối tượng. Ví như việc “vua lấy lễ mà khiến tôi, tôi lấy trung mà thờ vua” vậy. 

Lời kết từ Fonos

Trên đây là 3 nội dung chính của sách Nho Giáo, được Fonos chọn lọc để chia sẻ đến bạn. Trong hình dung của người đời sau, Nho giáo là một học thuyết khắt khe với quá nhiều lễ tiết ràng buộc, nhưng với công trình nghiên cứu công phu này, có thể nói Trần Trọng Kim đã khiến người đọc phải suy tư và ngẫm nghĩ lại không ít. 
Một phần bởi nhiều nội dung cội rễ của học thuyết này vẫn mang tính phù hợp rất cao đối với thời đại ngày nay. Nếu muốn hiểu sâu hơn, bạn có thể nghe trọn vẹn cuốn sách này bất cứ lúc nào trên ứng dụng Fonos.
Cảm ơn bạn đã lắng nghe tóm tắt sách Nho Giáo trên ứng dụng Fonos. Hãy thường xuyên truy cập vào Fonos để thưởng thức những nội dung âm thanh độc quyền được cập nhật liên tục, bạn nhé!

Công trình biên khảo Nho Giáo của tác giả Trần Trọng Kim đã mang đến cho người đọc cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về học thuyết Nho giáo, vốn được biết đến là một trong những tư tưởng triết luận quan trọng nhất của nền văn hóa phương Đông. 
Trần Trọng Kim (1883-1953) là học giả, nhà giáo dục, nhà nghiên cứu sử học, văn hóa và tôn giáo nổi bật ở Việt Nam vào thế kỷ 20. Với học vấn uyên thâm, ông đã cho ra đời nhiều cuốn sách biên khảo thuộc nhiều lĩnh vực học thuật như Việt Nam Sử Lược, Việt Nam Văn Phạm, Nho Giáo, Truyện Thúy Kiều… Các công trình nghiên cứu của Trần Trọng Kim cho đến nay vẫn được bạn đọc nhiều thế hệ tin tưởng.

Nho Giáo

Nội dung cho Hội viên

Giới Thiệu